Zerzevan Kalesi, Diyarbakır’ın Çınar ilçesine 13 kilometre uzaklıktaki Demirölçek Mahallesi yakınlarında, 124 metre yükseklikte kayalık bir tepede yer alıyor. Roma İmparatorluğu döneminde askeri yerleşim olarak kullanılan ve dünyada bulunan son Mithras Tapınağı’nın ortaya çıkarıldığı kale, yürütülen bilimsel kazılarla tarih sahnesine yeniden kazandırılıyor.
2020 yılında UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi’ne dahil edilen ve kentin önemli turizm değerlerinden biri olan kalede kazı çalışmaları sürerken, yerli ve yabancı ziyaretçiler de ağırlanıyor. 2014 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı öncülüğünde; Valilik, Çınar Kaymakamlığı, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, Diyarbakır Müze Müdürlüğü, Dicle Üniversitesi, Karacadağ Kalkınma Ajansı, GAP Bölge Kalkınma İdaresi, Türkiye İş Kurumu ve özel sektör destekleriyle başlatılan kazılar yıl boyunca devam ediyor.
Kale ve çevresindeki bin dönümlük alanda bugüne dek 15 metre yüksekliğinde, 1200 metre uzunluğunda sur kalıntıları; 21 metre yüksekliğinde gözetleme ve savunma kulesi; kilise, yönetim binası, konutlar, tahıl ve silah depoları, kaya mezarları, su kanalları ve 63 su sarnıcı gün yüzüne çıkarıldı. Ayrıca yer altı kilisesi, 400 kişilik yer altı sığınağı, gizli geçitler ve milattan sonra 4. yüzyılda Hristiyanlığın benimsenmesiyle önemini yitiren Mithras dinine ait yer altı tapınağı ile bu tapınağa gelenlerin konakladığı alan da ortaya çıkarılan yapılar arasında yer alıyor. Tarihi dokunun korunarak gelecek kuşaklara aktarılması amacıyla kapsamlı restorasyon çalışmaları da eş zamanlı yürütülüyor.
İstihdam ve tarih aynı kazıda buluştu
Çınar Kaymakamlığı tarafından hazırlanan ve İŞKUR’un “İşgücü Uyum Programı” kapsamında uygulanan proje ile Demirölçek ve Aşağıkonak mahallelerinde yaşayan 35 kadın, altı ay boyunca kazı çalışmalarına katılıyor. Eğitim sürecinin ardından haftanın üç günü uzman arkeoloji ekibiyle sahaya çıkan kadınlar, hem tarihi ortaya çıkarıyor hem de elde ettikleri gelirle aile bütçelerine katkı sağlıyor.
Çınar Kaymakamı Zikrullah Erdoğan, projenin sahada kadın istihdamını artırmaya yönelik olduğunu belirterek, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan ile Diyarbakır Valisi Murat Zorluoğlu’nun destekleriyle programın hayata geçirildiğini ifade etti. Erdoğan, 3 bin yıllık kalede kadın emeğinin görünür kılınmasının önemine dikkat çekerek, kadınların iş gücüne ve toplumsal yaşama daha güçlü katılımını hedeflediklerini söyledi. Projenin şimdilik altı aylık planlandığını, haziran ayında devamına ilişkin görüşmeler yapılacağını aktardı.
Kadınların sahada büyük bir istek ve memnuniyetle çalıştığını dile getiren Erdoğan, “Kadınlar mutluysa biz de mutluyuz. Bir işe kadın eli değdiğinde zarafet artar. Roma’nın sınır garnizonunda bugün kadınlar tarihe ışık tutuyor” ifadelerini kullandı.
“Tarihi kadınların eliyle ortaya çıkarmak önemli”
Kazı Heyeti Başkanı Aytaç Coşkun, 2014’ten bu yana aralıksız süren çalışmaların Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Geleceğe Miras Projesi” kapsamında yılın 12 ayına yayıldığını belirtti. Bu yıl ilk kez 35 kadının kazı ekibine dahil edildiğini aktaran Coşkun, eğitimlerin ardından özellikle konut yapılarında çalışmalara başlandığını söyledi.
Konut alanlarının askerler ve sivillerin birlikte yaşadığı, en yoğun bulguların elde edildiği bölümler olduğuna dikkat çeken Coşkun, “Tarihi kadınların eliyle ortaya çıkarmak önemli. Birçok soru işaretine cevap verecek alanlarda kadın emeği var” dedi. Geçen yıl 400 bin ziyaretçi ağırlayan kalede bu yıl 700 bin ziyaretçi beklendiğini belirten Coşkun, UNESCO’nun kalıcı listesine girme hedefi doğrultusunda çalışmaların sürdüğünü kaydetti.
Kazıya katılan kadınlardan Helin Alan, daha önce uzaktan baktığı kalede şimdi çalışmanın kendisi için gurur verici olduğunu ifade etti. Haftanın üç günü kazıda yer aldığını, kalan günlerde ise üniversite sınavına hazırlandığını belirten Alan, arkeoloji okumak istediğini söyledi. Tarihi dokuya sahip çıkmanın kendisine büyük bir mutluluk verdiğini, kazanç elde ederek ailesine destek olmanın ise ayrı bir gurur kaynağı olduğunu dile getirdi.
Bir diğer katılımcı Eylem Ata da daha önce herhangi bir işte çalışmadığını, mahallesindeki tarihi kalede görev almanın kendisi için hem heyecan hem de mutluluk kaynağı olduğunu ifade etti.
Zerzevan Kalesi’nde yürütülen çalışmalar, bir yandan Roma dönemine ait askeri yerleşimin bilinmeyen yönlerini aydınlatırken, diğer yandan kırsalda yaşayan kadınların ekonomik ve sosyal hayata katılımını güçlendirerek tarihin yeniden yazımına kadın emeğini dahil ediyor.