Edip Akbayram bugün 75 yaşında olacaktı. 29 Aralık 1950’de Gaziantep’te doğan sanatçı, 2 Mart 2025’te İstanbul’da tedavi gördüğü hastanede hayatını kaybetti. Onun yaşam öyküsü, yalnızca uzun bir müzik kariyerinin kronolojisi değil; sağlık sorunları, siyasal müdahaleler, sansürler ve bilinçli tercihlerle şekillenmiş bir yakın tarih anlatısı olarak okunuyor. Akbayram’ın adı, Türkiye’de müziğin hangi sınırlar içinde üretilebildiğini gösteren örneklerden biri olarak kayıtlara geçti.
Hayatı henüz bebekken geçirdiği çocuk felciyle başladı. Dokuz aylıkken yakalandığı hastalık, uzun süreli sağlık sorunlarını beraberinde getirdi. Çocukluk yılları, bedensel kısıtlılıklar ve tedavilerle geçti. Bu dönemde müzik, onun için bir hobi değil, gündelik hayatın içinde bir sığınak oldu. Gaziantep’te büyürken düğün salonlarında sahne almaya başladı. Küçük yaşta mikrofonla tanışması, müziğin hayatında kalıcı bir yer edinmesine yol açtı.
Taşradan İstanbul’a, sahneden hayata
1960’ların sonu ve 1970’lerin başı, Türkiye’de kültürel ve siyasal hareketliliğin arttığı yıllardı. Halk müziği, batı müziği formlarıyla yeniden yorumlanıyor; Anadolu pop ve Anadolu rock adı verilen yeni bir müzikal hat oluşuyordu. Edip Akbayram bu dönemde “Siyah Örümcekler” adlı grupla müzik kariyerinin ilk ciddi adımını attı. Grubun çıkardığı “Kendim Ettim Kendim Buldum” plağı, yerel ölçekte ses getirdi.
Gaziantep’ten Adana’ya, oradan İstanbul’a uzanan yolculuk, aynı zamanda kültürel üretimin merkezileştiği bir ülke yapısını da yansıtıyordu. Akbayram, İstanbul’a geldiğinde eğitim ve müzik arasında bir tercih yapmak zorunda kaldı. İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’ni kazanmasına rağmen mesleki bir kariyer yerine müziği seçti. Bu karar, onun hayatındaki temel kırılma noktalarından biri olarak kayda geçti.
1971 yılında katıldığı Altın Mikrofon Yarışması, Akbayram’ın adını ülke çapında duyurdu. Asık Veysel’in “Kükredi Çimenler” adlı eserini seslendirdiği yarışmada birinci oldu. Yarışma sonrası art arda plaklar çıkardı. “Kara Kuzu”, “Deniz Üstü Köpürür” ve “Garip” gibi eserlerle geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı. Bu dönem, Türkiye’de siyasal kutuplaşmanın derinleştiği, sokak çatışmalarının ve ideolojik baskıların arttığı bir sürece denk geliyordu.
Darbe yılları, TRT yasakları ve geri dönüş
1980 askeri darbesi, sanat alanında da belirleyici sonuçlar doğurdu. Birçok sanatçı gibi Edip Akbayram da bu dönemde yasaklarla karşılaştı. 1981 ile 1988 yılları arasında eserlerinin TRT’de çalınması yasaklandı. TRT’nin kültürel alandaki tekeli düşünüldüğünde, bu yasak Akbayram’ın müziğinin ana akım dolaşımını büyük ölçüde kesti.
Bu yıllar, üretimin tamamen durduğu değil, daha sınırlı koşullarda sürdüğü bir dönem oldu. 1980’ler boyunca Türkiye’de kültür politikaları, politik içerik taşıdığı düşünülen eserleri görünmez kılmaya yöneldi. Akbayram’ın müziği de bu çerçevede değerlendirildi.
1990’lı yıllarla birlikte siyasal atmosferdeki görece değişim, onun yeniden görünür olmasını sağladı. 1994’te yayımlanan “Türküler Yanmaz” albümü, bu dönüşün en belirgin örneklerinden biri oldu. Albüm, Sivas Katliamı’nda yaşamını yitirenlere ithaf edildi. İsim seçimi ve içerik, müziğin bir hatırlama ve kayıt aracı olarak kullanıldığını açık biçimde ortaya koydu.
Bu dönemin ardından “Güzel Günler Göreceğiz”, “Yıllar”, “Dün ve Bugün” ve “İlk Günkü Gibi” albümleri geldi. 2000’li yıllarda da üretmeye devam eden Akbayram, son albümü “Mayıs”ı 2012 yılında yayımladı.
Ödüller, reddiyeler ve tutum
Edip Akbayram, kariyeri boyunca çok sayıda ödül aldı. Ancak bazı ödülleri ve teklifleri reddetmesiyle de gündeme geldi. 2000 yılında Fethullah Gülen Cemaati ile anılan Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı’nın verdiği ödülü kabul etmedi. Bu karar, dönemin siyasal ve toplumsal bağlamı içinde değerlendirilerek kamuoyunda geniş biçimde tartışıldı.
Yine farklı yıllarda Amerika’dan gelen konser tekliflerini geri çevirdi. Bu kararı, yaptığı açıklamalarda açık bir siyasi tutumla gerekçelendirdi. Akbayram, müziğin yalnızca sahnede icra edilen bir iş değil, aynı zamanda duruşla birlikte düşünülmesi gereken bir alan olduğunu savundu. Bu tercihler, onun kariyerinde yalnızca ürettikleriyle değil, yapmadıklarıyla da görünür olmasına yol açtı.
Özel yaşam ve son dönem
Edip Akbayram 1979 yılında Ayten Akbayram ile evlendi. Bu evlilikten Türkü ve Ozan adında iki çocuğu oldu. Özel yaşamını göz önünde yaşamamayı tercih etti. İstanbul’da Kadıköy Moda’da yaşadı, yaz aylarını ise Nevşehir Avanos’ta geçirdi. Röportajlarında bu iki mekanın hayatındaki dengeyi sağladığını dile getirdi.
2025 yılının ocak ayında zatürre tedavisi sonrası iç kanama geçirmesi üzerine hastaneye kaldırıldı. Uzun süre yoğun bakımda kaldı. 52 gün süren tedavinin ardından 2 Mart 2025’te hayatını kaybetti. Vefatı, müzik dünyasında ve kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.
