İran’da haftalar boyunca süren internet ve uluslararası iletişim kesintisi kademeli olarak gevşetilirken, dijital hak savunucuları ve teknik izleme kuruluşları ülkenin internet geleceğine dair ciddi uyarılarda bulunuyor. Uzmanlara göre kesintinin ardından normale dönüş değil, daha kalıcı ve kontrollü bir dijital rejim inşa ediliyor.
NetBlocks ve Kentik verilerine göre, İran’da internet trafiği yaklaşık 20 gün sonra salı günü kısmen yeniden başladı. Kesinti, hükümetin ülke genelinde patlak veren ve binlerce kişinin hayatını kaybettiği rejim karşıtı protestoları bastırma çabası sırasında uygulanmıştı. Ancak uzmanlar, bağlantının geri gelmesinin durumu iyileştirmediği konusunda hemfikir.
Miaan Group’ta dijital haklar ve siber güvenlik direktörü olan Amir Raşidi, “İran’da her internet kesintisinden sonra geri dönüş daha sınırlı oluyor. Genellikle eskiye dönülmüyor” diyerek sürecin kalıcı etkilerine dikkat çekti.
Dijital izolasyon çağının eşiğinde
Uzmanlara göre İran yönetimi, uzun süredir planladığı “uluslararası internetten emeklilik” sürecinde önemli mesafe kat etti. Yeni model, yalnızca güvenlik onayı olan sınırlı bir grubun küresel internete erişebildiği, geri kalan nüfusun ise devletin denetimindeki ulusal ağa mahkûm edildiği bir sistemi öngörüyor.
“Beyaz listeleme” olarak adlandırılan bu uygulama, belirli kişilere özel SIM kartlar veya izinler verilmesini içeriyor. Bu kişiler uluslararası internete sınırsız erişim sağlarken, çoğunluk rejimin izlenebildiği ve sansürlenebildiği yerel ağla sınırlandırılıyor. Raşidi’ye göre bu yaklaşım, tek tek platformları yasaklamaktan çok daha sert bir denetim anlamına geliyor.
Instagram’ın 2022’de Mahsa Amini protestolarının ardından tamamen engellenmesi ve Telegram’ın 2018’den bu yana yasaklı olması, bu sürecin önceki örnekleri olarak gösteriliyor.
Kentik’ten Doug Madory, bağlantının yeniden sağlanmasının ardından trafik akışının son derece düzensiz olduğunu belirterek, “Yeni bir filtreleme sistemi devreye alınmış olabilir ve bu altyapı henüz trafiği taşıyamıyor” değerlendirmesini yaptı. NetBlocks ise sıradan kullanıcıların hâlâ ağır filtreleme ve kesintilerle karşı karşıya olduğunu bildirdi.
Uydu internetine baskı artıyor
İran’da sansürü aşmanın en önemli araçlarından biri uydu interneti. Elon Musk’ın Starlink sistemi, İran’da ücretsiz erişime açılmış olsa da ülkedeki terminal sayısının 50 bin civarında olduğu tahmin ediliyor. 92 milyonluk nüfus düşünüldüğünde bu rakam oldukça sınırlı.
İran yönetimi, Starlink terminallerinin kullanımını suç sayarak hem kullananları hem de ülkeye sokanları hedef alıyor. Terminallerin bulundurulması hapis cezası tehdidiyle karşı karşıya ve çatılarda tespit edilen alıcılara yönelik baskınlar düzenleniyor.
Mahsa Alimardani, uydu internetinin “egemenliğe bağlı olmayan bağlantı” sunduğu için rejim açısından tehdit oluşturduğunu belirtiyor. Ancak terminallerin karaborsadaki yüksek fiyatı ve rejimin elektronik karıştırma iddiaları, erişimi daha da zorlaştırıyor.
Raşidi’ye göre İran devleti önümüzdeki dönemde uydu internetini denetlemek için daha fazla askeri ve teknik yatırım yapacak.
VPN’ler, maliyetler ve belirsiz yön
ABD’nin yıllardır İran’da VPN kullanımını desteklediği bilinirken, Trump yönetiminin bu fonları kesmesi erişim alternatiflerini daha da daralttı. VPN’ler ise yalnızca internetin tamamen kesilmediği durumlarda işe yarıyor. Proton VPN, ocak ayındaki kesinti sırasında İran’daki kullanıcılarının tamamen çevrimdışı kaldığını açıkladı.
Uzmanlar, İran’ın Netflix, Uber veya Amazon gibi küresel hizmetlere entegre olmaması nedeniyle interneti kapatmayı diğer otoriter rejimlere kıyasla daha “kolay” uygulayabildiğini söylüyor. Ancak bunun da ciddi ekonomik bedelleri var. 2019’daki internet kesintisinin İran ekonomisine yaklaşık 1,5 milyar dolar zarar verdiği tahmin ediliyor.
Alimardani’ye göre rejim içinde bile bu politikanın yönü konusunda netlik yok. “İnternetten ekonomik çıkar sağlayan çok sayıda aktör var. Rejimin kendisi bile hangi yönde ilerleyeceğini tam olarak bilmiyor” diyor.
Uzmanların ortak görüşü ise net: İran’da internet yeniden açılmış olsa da, dijital özgürlükler açısından gelecek her zamankinden daha karanlık görünüyor.