Oxford İnternet Enstitüsü tarafından yürütülen ve Platforms and Society dergisinde yayımlanan araştırmaya göre OpenAI’nin sohbet botu ChatGPT, öznel karşılaştırmalarda yüksek gelirli Batılı ülkeleri sistematik biçimde daha olumlu konumlandırıyor. Çalışma, bu eğilimi “The Silicon Gaze (Silikon Bakışı)” olarak tanımlıyor.
Araştırma kapsamında ChatGPT’nin 4o-mini modelinden alınan 20 milyondan fazla yanıt incelendi. “İnsanlar nerede daha güzel/mutlu/zeki?” gibi sorularda modelin, Amerika Birleşik Devletleri, Batı Avrupa ve Doğu Asya’nın bazı bölgelerini üst sıralara yerleştirdiği; düşük gelirli ülkeleri—Afrika’nın büyük bölümü dahil—alt sıralara ittiği tespit edildi.
Öznel sorular, klişeler ve veri boşlukları
“İnsanlar nerede sanata daha yatkın?” sorusunda Batı Avrupa ve Amerika kıtaları öne çıkarken Afrika’nın geniş kesimleri, Arap Yarımadası ve Orta Asya daha geride kaldı. Araştırmacılar, bu sonuçlarda söz konusu bölgelerdeki sanat sektörüne dair veri eksikliğinin etkili olabileceğini belirtti. Genel bulguya göre ChatGPT, hakkında daha fazla veri bulunan ülkeleri yukarı taşımaya eğilimli; karmaşık toplumsal olguları basitleştirip tanıdık klişeleri yeniden üretiyor.
Yapısal önyargı vurgusu
Çalışmada, büyük dil modellerinin (LLM) “yüzyıllardır süren dışlayıcılık ve dengesiz temsille şekillenmiş veri setleri” üzerinde eğitildiği; bu nedenle önyargının bir istisna değil, üretken yapay zekânın yapısal bir özelliği olduğu ifade edildi. Araştırmacılar, geliştiriciler, platform sahipleri ve eğitim verilerinin önceliklerinin birlikte oluşturduğu bu dünya görüşünü “silikon bakışı” olarak adlandırdı ve hâlen büyük ölçüde Batılı, beyaz ve erkek perspektiflerine dayandığını savundu.
Sınırlılıklar ve notlar
Araştırma yalnızca İngilizce istemleri kapsadı; bu durumun diğer dillerdeki olası ek önyargıları gözden kaçırabileceği belirtildi. Ayrıca, ChatGPT gibi modellerin sürekli güncellendiği ve sıralamaların zaman içinde değişebileceği not düşüldü.
