Van'ın Muradiye ilçesinde bir ev arandı. Polis, odunluk bölümünde bir valiz buldu. İçinden 66 bilezik, iki metreye yakın altın zincir, bir gerdanlık takımı ve bir kemer çıktı. Ayrıca 90 bin 800 lira, 4 bin 300 avro, 12 bin 50 dolar ve 89 bin BAE dirhemi ele geçirildi.
Bu valiz, sosyal medyada "Vanlı Kara Haydar" olarak tanınan Mehmet Fatih Tançalan'ın düğününe aitti. Tançalan, sosyal medya fenomeni Çağla Öz ile eylül ayında Van'da evlenmiş, düğün görüntüleri gelinin boynundan beline kadar altınla kaplı haliyle günler içinde milyonlarca kez izlenmişti. Görüntülerin yayılmasının ardından Van Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturma açtı, Tançalan "suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama" suçundan tutuklandı. MASAK, çiftin hesaplarında yüz milyonlarca lirayı bulan şüpheli para trafiği tespit ettiğini bildirdi. Eşi Çağla Öz hakkında yakalama kararı çıkarıldı, annesi İstanbul'da gözaltına alındı.
Tançalan'ın savunması da en az düğün görüntüleri kadar konuşuldu: Altınların kiralık olduğunu, düğünden sonra kuyumcuya iade edildiğini öne sürdü. Kuyumcu bu iddiayı reddetti. Sonrasında altınların bir kısmı, iddia edildiği gibi iade edilmemiş halde, bir akrabanın evinin odunluğunda bulundu.
Olay, kendi başına bir yolsuzluk soruşturması. Ama aynı zamanda çok daha eski bir tartışmayı yeniden alevlendirdi: Sosyal medyada dolaşan bu görüntüler gerçekten neyin temsilcisi? Bir bölgenin geleneği mi, yoksa birkaç fenomenin ürettiği yeni bir vitrin mi?
Bu soru yeni değil. Yıllardır aynı formatta görüntüler dolaşıyor: gelinin boynunda, kollarında, belinde sıra sıra altın, masaya dizilmiş para desteleri, saatlerce süren halay ve yüzlerce davetli. Her seferinde başlık aynı: "Aşiret düğünü." Kara Haydar vakası bu formatın belki de en görünür, en çok tartışılan örneği oldu; çünkü bu kez görüntü bir magazin haberinde kalmadı, doğrudan bir ceza dosyasının parçasına dönüştü.
Sakık'ın İtirazı: "Bunlar Bizim Kültürümüz Değil"
Tartışmaya en sert giren isimlerden biri DEM Parti Ağrı Milletvekili Sırrı Sakık oldu. Sakık, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, TikTok ve benzeri platformların şekillendirdiği bir yaşam tarzının Kürt halkının geleneksel yaşam biçimiymiş gibi sunulmasına tepki gösterdi. Kürt düğünlerinin, şenliklerinin ve toplumsal dayanışma geleneklerinin binlerce yıllık bir kültürel birikime dayandığını, bu geleneklerin merkezinde gösterişin değil paylaşmanın ve dayanışmanın bulunduğunu söyledi.
Sakık'ın açıklamasının can alıcı noktası ekonomik karşılaştırmaydı. Türkiye'nin en yoksul ve en fazla göç veren illerinin bulunduğu bir coğrafyada bu tür bir gösteriş imgesinin üretilmesinin düşündürücü olduğunu belirtti. Bölgede birçok ailenin düğün masrafını karşılayamadığını, hatta takı takabilmek için borçlandığını hatırlattı. Asıl sorgulanması gerekenin tefecilik ve kaynağı belirsiz servet olduğunu, "karikatürize edilmiş bir aşiret tipinin" popülerleştirilmesinin topluma dayatılan bir yaşam biçimi olduğunu ifade etti.
Sakık'ın çağrısı politikacı sözü olmanın ötesine geçen bir soru bırakıyor geride: Eğer bu görüntüler geleneğin doğal devamı değilse, o zaman nereden çıktı ve neden bu kadar çok izleniyor?
Sakık'ın açıklamasında bir başka vurgu daha vardı: Bu görüntülerin arkasında bazen tefecilik gibi kayıt dışı ilişkiler bulunabildiği iddiası. Sakık, bölgenin kanaat önderlerine, ailelere ve halka doğrudan çağrıda bulundu; düğünlerin bir zenginlik yarışına dönüştürülmemesini, dayanışma kültürünün yeniden merkeze alınmasını istedi. Bu çağrı, meseleyi yalnızca bir estetik tartışmasından çıkarıp doğrudan bir ekonomi politik tartışmasına taşıyor: Kimin parası, nereden geliyor, neden bu kadar görünür kılınıyor?
Ekranın Sevdiği Düğün: Aşiretin Medyada Sunumu
Bu soruya akademik bir cevap zaten var. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi'nden sosyolog Suat Alan, "Medyada Aşiretin Sunum Biçimleri" başlıklı çalışmasında tam olarak bu mekanizmayı inceliyor. Çalışma, aşiretlerin medyada nasıl temsil edildiğini, özellikle magazinsel bir bakışla ele alınan aşiret düğünleri üzerinden tartışıyor.
Alan'ın araştırmasının işaret ettiği kritik nokta şu: Medya aşiret düğünlerini aktarırken sistematik olarak belirli unsurları öne çıkarıyor. Altın miktarı, para destesi, kalabalık, lüks görünüyor kadrajın merkezine yerleşiyor. Düğünün sosyal ve kültürel boyutu geri planda kalıyor. Daha önemlisi, medya istisnai düğünleri sanki genel bir aşiret pratiğiymiş gibi sunuyor. Yani ekonomik olarak güçlü birkaç ailenin ya da fenomenin düğünü, bütün bir toplumsal grubun temsilcisi haline geliyor.
Bu mekanizma tesadüfi değil. Bir düğün görüntüsü ne kadar abartılıysa o kadar çok izleniyor, ne kadar çok izlenirse haber değeri o kadar artıyor, haber değeri arttıkça da aynı görüntü türü yeniden üretiliyor. Sonunda istisna, norm gibi algılanmaya başlıyor.
Burada kritik olan ayrım şu: Alan'ın çalışması "bu görüntüler yalan" demiyor. Düğünler gerçekten yaşanıyor, altınlar gerçekten takılıyor. Ama kadraj seçici. Binlerce düğünden sadece en abartılı olanları ekrana çıkıyor, geri kalan büyük çoğunluk hiçbir zaman haber olmuyor. Yani mesele icat edilmiş bir yalan değil, seçilerek büyütülmüş bir örneklem sorunu. Bir toplumun en uç noktadaki birkaç temsilcisi, o toplumun tamamı gibi sunuluyor.
Aynı Sahne, Farklı Şehirler
Kara Haydar örneği yalnız değil. Son birkaç yılda benzer görüntüler düzenli aralıklarla sosyal medyada dolaşıma girdi. Van'da düzenlenen bir düğünde geline 3 kilo altın, damada 12 milyon lira değerinde takı takıldığı, 7 bine yakın davetlinin katıldığı ve onlarca küçükbaş hayvanın kesildiği görüntüler haber sitelerinin sosyal medya hesaplarında geniş yer buldu. Başka bir Van düğününde geline 2 kilo altın, damada 15 milyon lira takıldığı görüntüleri farklı haber kuruluşları aynı dille servis etti: "Aşiret düğününde..."
Bu görüntülerin ortak bir kadrajı var. Altın hep tartılıyor, para hep sayılıyor ya da desteler halinde gösteriliyor, kalabalık hep abartılı bir sayıyla veriliyor. Haberin kendisi de artık bir tür format haline geldi; bazı haber sitelerinde "aşiret haberleri" doğrudan ayrı bir kategori olarak yer alıyor.
Şanlıurfa'da bir aşiret düğününde Kuzey Irak kökenli bir geline kilolarca altın takıldığı, gelinin takıların ağırlığı yüzünden bir süre sonra oturmak zorunda kaldığı görüntüler de aynı döngünün başka bir örneği. Bu görüntülerde de sahne neredeyse birebir aynı: davetliler arasında para saçma yarışı, kameraya bakan gelin, arka planda sayılamayacak kadar kalabalık bir davetli grubu. Farklı şehirlerde, farklı ailelerde çekilen bu videoların hepsi aynı anlatıyla paylaşılıyor ve aynı yorumla karşılanıyor: "İşte bizim kültürümüz."
Kara Haydar vakasının farkı, bu döngünün ilk kez bir ceza soruşturmasıyla kesintiye uğramış olması. Sosyal medyada dolaşan görüntü, magazin haberi olmaktan çıkıp bir mali suç dosyasının kanıtına dönüştü. Bu da tartışmayı "ne kadar abartılı" sorusundan "bu paranın kaynağı ne" sorusuna taşıdı.
Facebook'tan TikTok'a: Aşiretin Dijital Yeniden Doğuşu
Meselenin bir başka boyutu var: Sosyal medya bu görüntüleri yalnızca kaydetmiyor, aynı zamanda yeniden üretiyor. Dergipark'ta yayımlanan "E-Aşiret: Aşiret Kimliğinin Sosyal Medyada Yeniden Üretimi Facebook Örneği" başlıklı akademik çalışma, aşiret kimliğinin dijital platformlarda nasıl yeniden inşa edildiğini araştırıyor. Çalışmaya göre sosyal medya, aşiret üyeleri arasında kopan bağları yeniden canlandıran, aşiretlerden kopmuş kişilere aidiyet duygusunu yeniden hatırlatan bir işlev görüyor. Yani mesele sadece görüntülerin dolaşıma girmesi değil, bir kimliğin bu görüntüler üzerinden yeniden kurulması.
Bugün bu döngü TikTok ve Instagram'da çok daha hızlı işliyor. Aşiret etiketi altında araba, düğün, altın, silah, konvoy, moda ve erkeklik içerikleri aynı görsel dilin içinde birbirine bağlanıyor. Bir influencer bir düğün yapıyor, görüntüler viral oluyor, haber siteleri "aşiret düğünü" başlığıyla servis ediyor, bir sonraki düğün sahibi de aynı sahneyi tekrarlamak istiyor. Kuyumcular, gelinlikçiler ve düğün organizasyon şirketleri de bu görsel dile göre hizmet üretmeye başlıyor. Kültürü artık yalnızca insanlar değil, bir sektör de şekillendiriyor.
Bu noktada gelinin bedeni de görsel dilin merkezine yerleşiyor. Boyundan beline, bileklerinden başına kadar takılan altınlar, kameranın en çok durduğu yer oluyor. Bu da meseleye bir katman daha ekliyor: Ailenin ekonomik gücü ve toplumsal statüsü, çoğunlukla kadının bedeni üzerinden görünür kılınıyor. Düğün, yalnızca iki ailenin birleşmesi değil, kimin ne kadar güçlü olduğunun sergilendiği bir vitrine dönüşüyor.
Rakamların Anlattığı Öbür Van
Bu görüntülerin arka planına bakıldığında çok farklı bir tablo çıkıyor. TÜİK'in 2024 yılı il bazında gayrisafi yurt içi hasıla verilerine göre Van, kişi başına düşen gelirde 203 bin 49 lirayla Türkiye'nin en alt sıralarında, sondan üçüncü ilinde yer aldı. Şanlıurfa ve Ağrı ile birlikte kişi başı üretimi en düşük üç il arasında.
Göç tablosu da benzer bir çelişkiyi gösteriyor. TÜİK'in 2025 yılı iç göç istatistiklerine göre Van'a bir yıl içinde 31 bin 580 kişi göç ederken, kentten ayrılanların sayısı 51 bin 818'e ulaştı. Net göç kaybı 20 bin 238 kişi oldu. Bölgedeki genç nüfusun işsizlik ve geçim sıkıntısı nedeniyle başta İstanbul, Ankara, İzmir olmak üzere batı illerine yöneldiği belirtiliyor.
Bir yanda kilo kilo altının tartıldığı, para destelerinin sayıldığı görüntüler; öbür yanda düğün masrafını denkleştiremeyen, çocuğunu iş bulmak için başka bir şehre gönderen bir toplum. Bu iki tablo aynı coğrafyada, aynı zaman diliminde yan yana duruyor. Biri ekrana çıkıyor, öbürü çıkmıyor.
Bu çelişki, Sakık'ın açıklamasını yalnızca bir siyasetçi tepkisi olmaktan çıkarıp veriyle desteklenebilir bir gözleme dönüştürüyor. Sosyal medyada dolaşan görüntülerin iddia ettiği zenginlik, kentin genel ekonomik tablosuyla örtüşmüyor. Aksine, aynı kentte düğün masrafını karşılayabilmek için borçlanan ailelerin sayısı hiç de az değil. Bu da şu soruyu güçlendiriyor: Ekranda görünen zenginlik kimin zenginliği ve neden bu kadar öne çıkarılıyor?
Peki Gelenek Neydi?
Burada dikkatli olmak gerekiyor. Bu tartışmayı "Kürt kültüründe altın ve para hiç yoktu" şeklinde kurmak gerçekçi değil. Düğünlerde hediyeleşme, takı takma ve toplumsal dayanışmanın bir göstergesi olarak maddi destek verme, bölgenin uzun süredir bilinen bir parçası. Sorun bunların var olması değil, ölçeğin ve anlamın değişmiş olması.
Geleneksel hediyeleşmede altın ve paranın işlevi belliydi: Yeni kurulan bir eve katkı, karşılıklı dayanışma, ailenin komşuluk ve akrabalık ilişkilerinin teyidi. Bugün sosyal medyada dolaşan görüntülerde bu işlev geri planda kalıyor, öne çıkan şey doğrudan bir güç ve statü gösterisi. Aradaki fark, bir eve mobilya almakla bir eve mobilya aldığını herkese göstermek arasındaki farka benziyor.
Bu yüzden meselenin doğru sorusu "geleneksel mi, değil mi" değil, "gelenek nerede bitiyor, sosyal medyanın ürettiği gösteri nerede başlıyor" sorusu. Sırrı Sakık'ın "bunlar bizim kültürümüz değil" sözü de aslında bu ayrımı işaret ediyor: Var olan bir pratiğin devamı değil, o pratiğin üzerine inşa edilmiş yeni ve ölçeği büyütülmüş bir performans.
Bir şeyin yeni olması başlı başına sorun değil. Her toplumun pratikleri zaman içinde değişir, dönüşür. Asıl sorunlu olan, yeni ve ölçeği büyütülmüş bir performansın, sanki geçmişten bugüne değişmeden gelen otantik bir gelenekmiş gibi pazarlanması. Bu pazarlama, hem geçmişin gerçek pratiklerini hem de bugünün çeşitliliğini görünmez kılıyor.
Kültürü Kim Temsil Ediyor?
Tartışmanın en can alıcı sorusu burada duruyor: Milyonlarca insanın paylaştığı, izlediği ve haberleştirdiği bu görüntüleri kim üretiyor, kim temsil ediyor? Cevap, geniş bir toplumun tamamı değil, ekonomik olarak güçlü küçük bir kesim ve bu kesimin görüntülerini pazarlayan bir dijital ekonomi.
Bu, yalnızca görgü meselesi değil, bir temsil meselesi. Bir influencerin düğünü haber oluyor, haber viral oluyor, viral olan şey "kültür" etiketiyle dolaşıma giriyor ve zamanla gerçek bir toplumun çeşitliliği bu tek görüntünün gerisinde kayboluyor. Van'da yaşayan, düğün masrafını zor karşılayan bir aile de Kürt, kilo kilo altın takılan bir düğünün sahibi de. Ama ekranda yalnızca ikincisi görünüyor.
Bu döngüye karşı bir tepki de yok değil. Bölgede son yıllarda düğünlerdeki gösterişe açıkça karşı çıkan iş insanları, sivil toplum temsilcileri ve kanaat önderleri var; kimi zaman takıların kapalı zarfla verilmesi, kimi zaman gösterişten uzak, sade düğünlerin örnek gösterilmesi yönünde çağrılar yapılıyor. Bu da gösteriyor ki toplumun içinde tek bir norm yok; "daha çok altın, daha çok gösteriş" fikrine karşı başka bir anlayış da aynı anda var olmaya çalışıyor. Bugünkü tartışma da bu müzakerenin bir parçası: Hangi görüntü kazanacak, hangi anlayış toplumun kendi kendini anlatma biçimi olacak?
Kara Haydar davası bu döngüyü bir anlığına durdurdu; çünkü bu kez kamera arkasında bir soruşturma dosyası var, bir odunlukta bulunan valiz var, adliyeye sevk var. Ama dava kapansa bile aynı format, bir sonraki viral düğünle yeniden başlayacak gibi görünüyor.
