Anadolu'nun doğusunda her yıl mart sonuyla nisan başı arasında tekrarlanan bir sahne vardır. Kışlaktan kalkan sürüler, aileler, çadırlar ve yüklü katırlar yavaş yavaş yüksek yaylalara doğru hareket eder. Bu hareket bir tatil ya da mevsimlik bir gezi değildir, yüzyıllardır süren bir üretim biçiminin, bir toplumsal örgütlenmenin ve giderek bir devlet meselesinin görünür halidir. Koçer denilen bu topluluklar, Kürt toplumsal tarihinin en az bilinen ama en köklü katmanlarından birini oluşturur. Bugün sayıları hızla azalsa da, koçerlerin hikâyesi hem bölgenin ekonomik tarihini hem devletle kurulan çatışmalı ilişkiyi hem de günümüzün iklim ve güvenlik krizlerini bir arada okumayı mümkün kılar.
Göçün Kökeni: Yaylak-Kışlak Düzeninin Toplumsal Mantığı
Koçer kelimesi Kürtçede göç kökünden türer ve göçebe, konar-göçer anlamına gelir. Kürtçedeki göç sözcüğünün karşılığı koçtur ve koçer adının buradan türeyerek günümüzdeki göçebe göçer anlamını kazandığı düşünülür. Bu yaşam biçiminin temel dinamiği basittir ama zorludur: yazın serin ve yüksek yaylalara çıkmak, kışın ise sıcak ve ovalık bölgelere inmek. Sosyolog İsmail Beşikçi'nin uzun yıllar süren araştırmalarına göre göçebe koçer Kürt aşiretleri sabit bir yerleşime ve toprağa bağlı olmadan yalnızca küçükbaş hayvancılıkla uğraşır, hayvanlara daha iyi otlaklar bulmak için mevsime göre yaylalardan bozkırlara, bozkırlardan yaylalara göçer ve daima çadır hayatı sürdürür. Bu göç sadece ekonomik bir zorunluluk değildir, aynı zamanda kan akrabalığına dayanan bir toplumsal bütünlüğün de taşıyıcısıdır.
Aşiret yapısı bu sistemin omurgasıdır. Aşiretli olmak, zor koşullar içinde yaşayan koçer topluluklar için dayanışmayı sağlaması açısından hayati önemdedir; bu hem grup içi birliği güçlendirir hem diğer topluluklara karşı bir savunma mekanizması oluşturur. Göç güzergâhları boyunca hem diğer göçebe aşiretlerle hem yerleşik topluluklarla karşılaşan koçerler için aşiret mensubiyeti aynı zamanda bir güç dengesi aracıydı. Güneydoğu Toroslar ile Mezopotamya ovaları arasındaki bu döngüsel hareket, bugün hâlâ isim taşıyan Beritan, Dudêran, Alikan, Batovan gibi yirmiye yakın aşiretin kışı Şanlıurfa, Gaziantep, Mardin ve Siirt çevresindeki ılıman kışlaklarda geçirip mart sonu nisan başında Güneydoğu Toroslardaki yaylalara doğru kademeli bir göç başlattığı bir coğrafi ritim yaratmıştır.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e: Devletin Göçebeyle İmtihanı
Merkezi otoritelerin göçebe topluluklarla ilişkisi hiçbir zaman kayıtsız kalmamıştır. Osmanlı Devleti'nin konargöçer topluluklara yönelik iskân siyaseti yalnızca yerleşik düzeni pekiştirmeye değil, aynı zamanda bölgesel otorite boşluklarını gidermeye ve taşra güvenliğini sürdürülebilir kılmaya yönelik bir müdahale biçimiydi. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki kalabalık Kürt aşiretlerinin büyük bölümü Osmanlı döneminde tam anlamıyla yerleşik hayata geçmemiş, aşiret otoritesine dayanan Kürt beyleri yüzyıllarca merkezi otoriteden bağımsız feodal hâkimler olarak varlıklarını sürdürmüştür.
Devletin göçebeyi yerleştirme çabası çoğu zaman güvenlik kaygısıyla iç içe geçmiştir. Yaylak ve kışlak arasında yılda iki kez gidip gelen toplulukların hayvanlarının, eşyalarının ve erzaklarının yağmalanması, aralarında kişilerin öldürülmesi, eski yerleşim yerlerine iskân uygulamasının başlıca gerekçesi olmuştur. Bu, koçer hayatının bir yandan özerklik bir yandan da kırılganlık taşıdığını gösterir; devlet göçebeyi denetlemek istedikçe göçebelik de bir direniş ya da en azından bir bağımsızlık alanı olarak anlam kazanmıştır.
Sürgün, İskân ve Asimilasyon: 20. Yüzyılın Kırılma Noktaları
Cumhuriyet döneminde bu ilişki köklü biçimde sertleşti. 1925 Şeyh Sait isyanının ardından hazırlanan Şark Islahat Planı, aşiret yapısını doğrudan hedef aldı. Planın dokuzuncu maddesi, Kürt isyanını yönlendiren ve yönetenlerle bunların yakınlarının, yandaşlarının ve aşiret reislerinin, hükümetin doğuda kalmalarını uygun görmediği kişi, aile ve grupların batıda hükümetin göstereceği yerlerde iskân edileceğini öngörüyordu. 1927'de çıkarılan sürgün kanunuyla Diyarbakır ve Ağrı vilayetlerinden 1400 kişi batı illerine sürülmüş, yerlerine Dobruca, Bulgaristan, Kıbrıs ve Kafkasya'dan gelen Müslüman muhacirler yerleştirilmişti.
1934'te yürürlüğe giren 2510 sayılı Mecburi İskân Kanunu bu sürecin resmî çerçevesini oluşturdu. Yasa, Kürt aşiretlerinin ve köylülerinin topraklarını bırakarak belirlenen bölgelerde aile fertleri sayısına göre verilecek topraklara yerleştirilmesini, boşalan yerlere ise başka bölgelerden gelen muhacir gruplarının yerleştirilmesini öngörüyordu. Bu yasayla 1937-38'de yürürlüğe konan Dersim Kanunları yeni köy boşaltmalarına ve kitlesel sürgünlere kaynaklık etti. Aşiret liderliğine yönelik baskı cumhuriyetin ilerleyen dönemlerinde de sürdü; 27 Mayıs 1960 darbesinden yalnızca dört gün sonra, bölgelerinde etkili toprak ağalarından, aşiret reislerinden, şeyhlerden ve Kürt milliyetçisi olduğundan şüphelenilen toplam 485 kişi tutuklanarak Sivas Kabakyazı'da açıkta bekletilmişti.
1980'lerden itibaren koçerlerin dünyası bu kez silahlı çatışmanın içine çekildi. Koruculuk sistemi, göçebe ve yarı göçebe aşiretleri devletle PKK arasında bir tarafa zorlayan bir mekanizma haline geldi. 1984'ten günümüze uzanan çatışma sürecinde 37 binden fazla ölüm, 4 bine yakın köyün ortadan kaldırılması ve 400 bin ila bir milyon kişinin yerinden edilmesi söz konusu oldu. Yaylak kışlak güzergâhları askeri kontrol bölgelerine, yasak bölgelere ya da mayınlı arazilere dönüştü; göç yalnızca ekolojik değil siyasi bir risk haline geldi.
Bugünün Koçerleri: Kuraklık, Sınır ve Kaybolan Bir Yaşam Biçimi
Günümüzde koçerlik artık geçmişteki ölçeğinde var olmuyor. Koçerlerin önemli bir bölümü, isimleriyle tezat oluşturacak biçimde göç etmeyi bırakmış ve yerleşik hayata geçmiştir. Ancak yerleşik hayata geçenlerin bile kimliklerinde koçer aidiyeti korunmaya devam ediyor; günümüzde büyük bölümü yerleşik hayata geçmiş olsa da isim geleneksel kimliğin bir parçası olarak korunmuştur.
Kalan koçer nüfusu için asıl tehdit artık silahlı çatışmadan çok iklim krizi ve su kaynaklarının tükenmesi. Diyarbakır'ın Karacadağ bölgesinde yaşanan son gelişmeler bunun somut bir örneği. Bölgede etkisi artan sondajlar ve su kaynaklarının azalması meraları zayıflattı, otlaklar kurudu, hayvanların içme suyu ihtiyacı karşılanamaz hale geldi. Koçer aileler, hayvanlarını kapalı alanlarda uzun süre barındırmanın zorlukları ve iklim koşullarının etkisiyle, yıl boyunca su ve otlak bulabilecekleri bölgelere göç etmek zorunda kalıyor. Ancak alternatif güzergâhlar da güvenli değil; Dicle Nehri kıyısına yönelen bir koçer ailenin örneğinde olduğu gibi, kanalizasyon patlaması sonucu oluşan kirlilik ve balık ölümleri nehir suyunu hayvanlar için de kullanılamaz hale getirdi.
Benzer bir tablo Dersim yaylalarında da gözleniyor. Uzmanlar, geleneksel yaylacılık faaliyetlerinin sürdürülebilmesinin ancak mera kontrolü ve mera ıslahıyla mümkün olduğunu, aksi halde bölgenin çoraklaşacağını ve birkaç yıl içinde sürü getirilemez hale geleceğini vurguluyor. Madencilik faaliyetleri ile plansız otlatma, kuraklıkla birleşince yaylacılığın ekonomik sürdürülebilirliğini doğrudan tehdit ediyor.
Bu tablo, koçerliğin sonunun tek bir nedene indirgenemeyeceğini gösteriyor. Bir yanda yüzyıllık devlet politikaları, zorunlu iskân, sürgün ve güvenlikleştirme süreçleri göçebe yaşamı fiilen daraltmış durumda. Diğer yanda iklim değişikliği, su kıtlığı ve mera bozulması, hâlâ bu yaşam biçimini sürdürmeye çalışan az sayıdaki aile için de günlük hayatı neredeyse imkânsız hale getiriyor. Koçerlik, bir zamanlar Mezopotamya ovalarıyla Toros yaylaları arasında kesintisiz akan bir yaşam biçimiyken, bugün hem devletin hem doğanın sıkıştırdığı, giderek küçülen bir coğrafyada varlığını sürdürmeye çalışıyor. Bu topluluğun tarihi, yalnızca bir göçebelik anlatısı değil, aynı zamanda merkezi otoritenin periferiyle kurduğu ilişkinin, toprak, kimlik ve hayatta kalma mücadelesinin uzun soluklu bir kaydı olarak okunmayı hak ediyor.
