Orta Doğu Anadolu’da kimi zaman “Büyük Dersim” olarak adlandırılan geniş coğrafyanın müzik mirasını inceleyen Looking for Greater Dersim. Musical Traces of a Lost Past adlı kitap İstanbul’da düzenlenecek bir etkinlikle tanıtılacak. Alman etnomüzikolog Martin Greve ile araştırmacı Dilek Kızıldağ’ın birlikte hazırladığı çalışma, bölgenin çok katmanlı müzik kültürünü tarihsel ve toplumsal bağlamlarıyla ele alıyor.
Kitabın tanıtımı 11 Mart 2026 Çarşamba günü saat 19.00’da İstanbul’daki Orient-Institut Istanbul’da gerçekleştirilecek. “Istanbuler Texte und Studien” dizisinin 50. cildi olarak yayımlanan çalışma, müzik aracılığıyla Dersim coğrafyasının toplumsal hafızasını ve kültürel dönüşümünü tartışmaya açmayı amaçlıyor.
Araştırma, resmi bir adı ve kesin sınırları bulunmayan ancak kültürel olarak “Büyük Dersim” olarak anılan bölgenin tarihsel ve kültürel çeşitliliğine odaklanıyor. Bu coğrafya; Sivas, Erzincan, Malatya, Elazığ, Tunceli, Bingöl, Erzurum ve Muş illerinin bazı kısımlarını kapsayan geniş bir alanı ifade ediyor.
Ağıtlardan cem deyişlerine uzanan zengin repertuvar
Kitap, söz konusu bölgede yaşayan farklı etnik, dilsel ve dini toplulukların müzik geleneklerini kapsamlı biçimde inceliyor. Araştırmada cenazelerde kadınların söylediği ağıtlardan yarı profesyonel âşık geleneğine, Alevi cemlerinde icra edilen deyiş ve nefeslerden Sünni dini ilahilere kadar geniş bir repertuvar ele alınıyor.
Ayrıca düğünlerde söylenen halay türküleri ve yerel ezgiler de çalışmanın önemli başlıkları arasında yer alıyor. Araştırmacılar, bu müziklerin yalnızca estetik bir ifade biçimi olmadığını, aynı zamanda toplumsal hafızayı ve kolektif deneyimleri taşıyan güçlü bir anlatı formu olduğunu vurguluyor.
Çalışma, müziğin bölgedeki toplumsal yaşamla kurduğu ilişkiyi anlamaya çalışırken, kültürel çeşitliliğin müzik pratiklerine nasıl yansıdığını da ortaya koyuyor.
Şiddet, göç ve dönüşümün müzikteki izleri
Araştırma aynı zamanda 20. yüzyılda bölgede yaşanan şiddet, askeri operasyonlar ve devlet baskısının müzikte bıraktığı izleri de inceliyor. Bu süreçte yaşanan travmatik deneyimlerin ve toplumsal kırılmaların özellikle ağıtlar aracılığıyla ifade edildiği belirtiliyor.
Kitapta, göç ve kentleşme süreçlerinin de bölgedeki müzik pratiklerini önemli ölçüde dönüştürdüğüne dikkat çekiliyor. Kırsal yaşamın parçası olan küçük ölçekli ve gündelik müzik icralarının zamanla yerini daha profesyonel, medyatik ve kimi zaman politik bir müzik üretimine bıraktığı ifade ediliyor.
Araştırma ayrıca bu müzik geleneklerinin icracıları aracılığıyla Türkiye genelinde tanınmaya başladığını ve özellikle 1960’lı yıllardan itibaren Avrupa’ya göç eden topluluklar sayesinde uluslararası bir görünürlük kazandığını ortaya koyuyor. 1990’lı yıllarda ortaya çıkan ve araştırmada “Neo-Dersim” olarak adlandırılan nostaljik kültürel hareketin ise müzisyenler ve entelektüeller aracılığıyla Dersim kültürünü modern kent ortamında yeniden canlandırma çabası olduğu belirtiliyor.
Tanıtım etkinliğinde müzik ve söyleşi
Kitap tanıtımı kapsamında düzenlenecek etkinlikte çalışmanın bulguları üzerine değerlendirmelerde müzisyen ve akademisyen Ulaş Özdemir bulunacak. Programda ayrıca Alevi-Kürt müzik geleneğinin önemli temsilcilerinden Cihan Çelik bağlama dinletisi sunarak bölgenin müzik repertuvarından örnekler seslendirecek.
Söyleşinin moderatörlüğünü ise müzikolog Cüneyt Ersin Mıhcı üstlenecek. Etkinlik, Cüneyt Ersin Mıhcı tarafından yürütülen Müzikoloji Konferans Serisi kapsamında gerçekleştirilecek.
Türkçe ve İngilizce yapılacak programa katılım ücretsiz olacak. Yüz yüze katılım için kayıt gerekirken, çevrimiçi katılım için kayıt şartı aranmayacak. Program İstanbul’daki Orient-Institut Istanbul’da gerçekleştirilecek.
