Bugün 27 Temmuz. Tam 104 yıl önce, 1922 yılının aynı gününde, Süleymaniye merkezli Kürtçe gazete Pêşkewtin 118. sayısıyla yayın hayatını noktaladı. Kürt basın tarihinin en tartışmalı fasıllarından birini oluşturan bu kapanış, sıradan bir yayın kesintisi değildi. Pêşkewtin, bir imparatorluğun çöküşünün ardında kalan boşlukta, bir manda idaresinin siyasi hesaplarıyla var olmuş, aynı hesapların değişmesiyle sona ermiş bir basın deneyiydi. Hikâyesi, Kürtçenin idare ve basın dili olarak kurumsallaşmasının başlangıç noktasını da taşır.
Bu gazeteyi diğer erken dönem Kürtçe yayınlardan ayıran temel özellik, basıldığı yerdi. 1898'de Kahire'de çıkan Kürdistan gazetesinden 1908-1919 arası İstanbul'da yayımlanan Kürt Teavün ve Terakki, Kurdistan, Jîn gibi yayınlara kadar, dönemin bilinen Kürtçe basını hep sürgünde ya da İstanbul merkezli olarak üretilmişti. Pêşkewtin ise bizzat Kürdistan coğrafyasında, Süleymaniye'de basılan ilk Kürtçe gazete oldu. 1920-1922 yılları arasında yayımlanan ve 118 sayıya ulaşan gazetenin ardından bir yayın silsilesi geldi: Bangî Kurdistan, Rojî Kurdistan ve daha sonra Bangî Heq gibi gazeteler, aynı coğrafyada aynı geleneği farklı siyasi otoritelerin sesi olarak sürdürdü.
Zorunlu Doğuş: Bir Manda İdaresi Neden Kürtçe Gazete Çıkardı
Pêşkewtin'in ortaya çıkışını anlamak için 1918-1920 arası Süleymaniye'ye bakmak gerekir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında bölgeyi ele geçiren İngiliz kuvvetleri, Süleymaniye ve çevresinde Şêx Mehmûdê Berzencî liderliğinde bir yerel yönetim modeli denemişti. Ancak Şêx Mehmûd, Mayıs 1919'da İngiliz idaresine karşı ayaklandı, Bağdat'la ilişkisini kesip bağımsızlığını ilan etti ve Halepçe'yi ele geçirdi. Haziran 1919'daki Baziyan çarpışmasında ağır bir yenilgi aldı, yargılanıp önce ölüme, ardından on yıllık sürgüne mahkûm edildi ve Hindistan'a gönderildi.
Bu yenilginin ardından Süleymaniye'nin idaresi doğrudan İngiliz siyasi memurlarına geçti. Bölgeyi yöneten isim, Kürtçeye ve bölge diline hâkimliğiyle tanınan Binbaşı Ely Bannister Soane oldu. Soane'nin göreve gelişi tesadüf değildi; kendisinden önceki siyasi memur Binbaşı Noel'in Şêx Mehmûd'a nispeten yakın durduğu düşünülüyor, Londra bu yumuşak hattı sürdürülebilir bulmuyordu. Soane, aşiret sistemine dayanan dolaylı yönetim yerine doğrudan idareyi tercih eden bir çizgiyi temsil ediyordu.
İşte bu doğrudan idare döneminde, 1920 yılında, İngiliz yönetim basınının resmi organı olarak Pêşkewtin kuruldu. Adının Kürtçede "ilerleme" anlamına gelmesi rastlantı değildi; manda idaresinin kendi meşruiyetini halka anlatma ihtiyacının bir yansımasıydı. Gazete haftalık olarak yayımlanıyor, dönemin idari dili haline gelen Sorani lehçesinin yanında Kurmancîye de yer veriyordu.
Bu girişimin arkasında salt idari kolaylık değil, daha geniş bir jeopolitik hesap vardı. Musul vilayetinin geleceği bu yıllarda hâlâ tartışmalıydı; Ankara hükümeti bölgeyi kendi sınırları içinde görüyor, Britanya ise Musul'u ve çevresindeki petrol yataklarını yeni kurulan Irak mandası içinde tutmak istiyordu. Sorani konuşan Kürt nüfusun, Kürtçenin idare ve eğitim dili olarak güçlendirilmesi yoluyla Ankara'nın iddialarından uzak tutulması, İngiliz siyasetinin bilinçli bir tercihiydi. Kürtçe basın bu anlamda kültürel bir proje kadar, sınır çizme mücadelesinin bir aracıydı da.
118 Sayılık Bir Arşiv: Pêşkewtin'in İçeriği ve Edebi Mirası
Pêşkewtin'in ilk sayısı 1920 baharında çıktı ve gazete 1922 yazına kadar kesintisiz biçimde haftalık olarak yayımlanmayı sürdürdü. Bu süre boyunca toplam 118 sayı okurla buluştu. Aynı dönemde İngiliz yönetim basını çatısı altında altı kitap, on dört sayı Bangî Kurdistan ve on altı sayı Rojî Kurdistan da basıldı; ancak sayı bakımından en uzun soluklu yayın Pêşkewtin oldu.
Gazetenin içeriği, salt bir idari tebligat bülteninden ibaret değildi. Siyasi makalelerin yanında bilimsel yazılara, folklorik derlemelere, edebi metinlere ve sanat haberlerine geniş yer veriliyordu. Bu çok katmanlı içerik, Pêşkewtin'i döneminin diğer Kürtçe yayınlarından ayıran temel özelliktir. Gazete, Kürtçenin sadece siyasi bir talep dili değil, aynı zamanda bilim, edebiyat ve estetik üretebilen bir dil olduğunu göstermeyi hedefliyordu; bu da manda idaresinin kendi meşruiyet inşasıyla örtüşen bir kültürel stratejiydi.
Pêşkewtin'in Kürt edebiyat tarihindeki en somut mirası, düzenlediği bir yazı yarışmasından çıktı. Gazetenin açtığı öykü yarışmasında birincilik ödülünü Şêx Nûrî Şêx Salih'in "Cûr û Ga Şitêkî Çak e" adlı metni kazandı. Bu metin, bugün Sorani Kürtçesinde yazılmış ilk öykü örneklerinden biri olarak kabul edilir. Bazı edebiyat tarihçileri bu unvanı, 1925-1926 yıllarında Jiyanewe ve Jiyanê gazetelerinde tefrika edilen Cemîl Saîb'in "Le Xewma" adlı metnine verse de, Pêşkewtin'in yarışmasının Sorani düzyazının kurumsallaşmasındaki rolü tartışmasızdır. Bir manda idaresinin çıkardığı gazetenin, aynı zamanda modern Kürt edebiyatının doğum sancılarına ev sahipliği yapması, dönemin çelişkili doğasını özetler.
Bir Hükümetin Gölgesinde: Şêx Mehmûd'un Dönüşü ve Gazetenin Sonu
Pêşkewtin'in kapanışı, kuruluşu kadar siyasi bir kararın sonucuydu. 1922 yılına gelindiğinde Britanya hükümeti, Şêx Mehmûd'un desteği olmadan bölgede istikrar sağlayamayacağını fark etti. Musul meselesi Ankara ile hâlâ çözülmemişti ve Kürt liderliğinin manda idaresinden tamamen uzaklaşması, Britanya açısından stratejik bir risk oluşturuyordu. Bu hesapla Londra, sürgündeki Şêx Mehmûd'u Hindistan'dan geri getirmeye karar verdi.
Şêx Mehmûd'un dönüşüyle birlikte 1922 yılında ikinci hükümeti kuruldu; bu hükümet 1924'e kadar sürecek ve kendisini "Kürdistan Krallığı" olarak tanımlayacaktı. Yeni hükümetin resmi yayın organı olarak 2 Ağustos 1922'de Bangî Kurdistan gazetesi çıkarılmaya başlandı. Bu, doğrudan İngiliz idaresinin sesi olan Pêşkewtin'in artık bir işlevinin kalmadığı anlamına geliyordu. Gazete, temmuz ayı içinde 118. sayısıyla yayın hayatını sonlandırdı ve yerini, siyasi otoritesi artık Şêx Mehmûd'un elinde olan yeni bir yayın organına bıraktı.
Bu geçiş, Kürt basın tarihinde nadir görülen bir simetriyi ortaya koyar. Aynı şehirde, aynı halka hitap eden iki ardışık gazete, birbirine taban tabana zıt iki siyasi otoritenin sesi olmuştu. Pêşkewtin manda idaresinin, Bangî Kurdistan ise yerel Kürt hükümetinin organıydı. İkisi arasındaki süreklilik yalnızca dildeydi; siyasi meşruiyet kaynağı tamamen değişmişti.
Bugüne Kalan Miras: Sorani'nin İdare Dili Olması
Pêşkewtin'in en kalıcı sonucu, tek bir gazetenin ömründen çok daha uzun sürdü. İngiliz yönetim basınının bu dönemde attığı adımlar, Sorani Kürtçesinin idare, eğitim ve medya dili olarak kurumsallaşmasının ilk somut zeminini oluşturdu. Bugün Irak Kürdistan Bölgesi'nde resmi yazışma ve eğitimde kullanılan Sorani'nin bu konuma gelişi, 1920'lerin başındaki bu basın ve devlet politikalarına kadar geriye izlenebilir.
Pêşkewtin'in kapanmasının ardından Süleymaniye'nin Kürt basınındaki merkezi konumu sona ermedi. Aynı dönemin gazetecisi ve şairi Piremêrd, yani asıl adıyla Süleymaniyeli Tevfik Bey, daha sonra 1926-1936 yılları arasında Jiyan dergisini çıkaracak, kent 1939-1949 arasında ise Gelawêj dergisine ev sahipliği yapacaktı. Böylece Pêşkewtin'in açtığı yol, İngiliz manda döneminin ötesine taşınarak Süleymaniye'yi Kürt basın ve edebiyat tarihinin sürekli bir merkezi haline getirdi.
Bugün Pêşkewtin'i hatırlamak, yalnızca 118 sayılık bir arşivi anmak değildir. Bu gazete, bir dilin idari ve edebi bir dile dönüşme sürecinin, dış güçlerin siyasi hesaplarıyla iç içe geçtiği bir tarihsel anı temsil eder. Kürtçenin bugün taşıdığı kurumsal mirasın bir kısmı, tam da bu çelişkili başlangıç noktasında şekillenmiştir.
