Bugün, Kürt sosyolojisinin erken ve az bilinen figürlerinden Abdullah Jalal Fatah’ın ölüm yıldönümü. Onun hikâyesi yalnızca bir akademisyenin biyografisi değil; aynı zamanda Kürt kültürünün modernleşme arayışının, akademiyle kurduğu kırılgan ilişkinin ve sürgünle kesintiye uğrayan bir düşünce hattının hikâyesi.
Bir Tez, Bir Başlangıç, Bir Kayıp
1978 yılında Varşova’da savunulan bir doktora tezi, uzun yıllar boyunca neredeyse kimsenin haberdar olmadığı bir başlangıcı temsil ediyordu. “Irak’ta Kürt Kültürünün Gelişimi ve Yaygınlaştırılması” başlıklı bu çalışma, Polonya’da Kürtler üzerine hazırlanmış ilk doktora teziydi. Üstelik yalnızca bir akademik çalışma değil, aynı zamanda bir program, bir yol haritası ve bir müdahale çağrısıydı.
Abdullah Jalal Fatah, bu tezde Kürt kültürünü durağan bir miras olarak değil, yeniden inşa edilmesi gereken dinamik bir alan olarak ele aldı. Ona göre kültür, geçmişin korunması değil; geleceğin kurulmasıyla ilgiliydi. Bu yaklaşım, dönemin hâkim Kürt çalışmalarından belirgin biçimde ayrılıyordu. Çünkü o yıllarda Kürtoloji büyük ölçüde dil, folklor ve klasik metinlere odaklanmıştı. Fatah ise doğrudan topluma, kurumlara ve kültürel politikalara bakıyordu.
Süleymaniye’den Varşova’ya Uzanan Yol
1936 yılında Süleymaniye’de doğan Fatah, eğitim hayatına Bağdat’ta devam etti. Teknik bir eğitim aldı; ancak kariyerini mühendislikte sürdürmek yerine sosyal bilimlere yöneldi. 1960’larda Avrupa’ya gittiğinde yönünü belirleyen şey yalnızca akademik merak değildi. Aynı zamanda dönemin ideolojik atmosferi ve özellikle sosyalist ülkelerdeki eğitim olanaklarıydı.
Almanya’daki kısa deneyimin ardından yolu Polonya’ya düştü. Burada yalnızca eğitim görmedi; aynı zamanda uluslararası öğrenci çevreleri içinde aktif rol aldı. 1973 yılında yüksek lisansını tamamladı. Tezinin konusu “Kürtlerin Ulusal Bilincinin Belirleyicileri” idi. Bu çalışma, daha sonra yazacağı doktora tezinin teorik zeminini oluşturdu.
Varşova Üniversitesi’nde başladığı doktora süreci, onu dönemin önemli sosyologlarından Józef Chałasiński ile buluşturdu. Bu karşılaşma belirleyiciydi. Chałasiński’nin ulus, kültür ve entelektüeller üzerine düşünceleri, Fatah’ın yaklaşımını derin biçimde etkiledi.
“Görev Başındaki Adam” Olarak Entelektüel
Fatah’ın tezinde en dikkat çekici kavramlardan biri, entelektüelin rolüne dair geliştirdiği çerçevedir. Ona göre entelektüel yalnızca gözlem yapan biri değil, doğrudan müdahil olan bir figürdür. Bu nedenle entelektüeli “görev başındaki adam” olarak tanımlar.
Bu yaklaşım, akademiyi toplumsal dönüşümün aktif bir aracı olarak konumlandırır. Fatah’a göre Kürt toplumunun karşı karşıya olduğu sorunlar, yalnızca siyasal liderlik ya da dış destekle çözülemez. Asıl belirleyici olan, eğitimli bireylerin toplumla kurduğu ilişkidir.
Bu yüzden tezinde sık sık genç Kürt entelektüellerine vurgu yapar. Onların şehirle sınırlı kalmaması, kırsal alanlarla temas kurması ve bilgi üretimini doğrudan sahadan beslemesi gerektiğini savunur. Akademinin kapalı yapısına karşı, sahaya dayalı bir bilgi üretimini önerir.
Kültür Politikası Olarak Kürtlük
Fatah’ın çalışması, kültürü soyut bir kimlik alanı olarak değil, somut bir politika alanı olarak ele alır. Tezinin ilerleyen bölümlerinde eğitim kurumları, üniversiteler, akademiler, kütüphaneler ve sanat alanları üzerine ayrıntılı analizler yapar.
Örneğin Süleymaniye Üniversitesi’nin dil politikalarını eleştirir. Kürtçe yerine Arapça ve İngilizce kullanımının, kültürel gelişimi sınırladığını belirtir. Benzer şekilde Kürt Bilimler Akademisi’nin Bağdat’ta bulunmasını ve dil-edebiyat dışındaki alanlara yeterince yönelmemesini de problemli bulur.
Fatah’ın önerileri somuttur. Okul sayılarının artırılması, kütüphanelerin yaygınlaştırılması, kültürel üretimin desteklenmesi ve en önemlisi bu süreçlerin koordineli biçimde yürütülmesi gerektiğini savunur. Ona göre kültürel gelişim, kendiliğinden değil; planlı bir çabanın sonucudur.
İyimserlik ile Gerçeklik Arasında
Fatah’ın tezinin yazıldığı dönem, tarihsel olarak oldukça çelişkili bir zamana denk gelir. 1970 yılında Irak merkezi hükümeti ile Kürt liderler arasında imzalanan anlaşma, kısa süreli bir iyimserlik yaratmıştı. Ancak bu süreç hızla çöktü ve 1970’lerin ortasında çatışmalar yeniden başladı.
1975’te imzalanan Cezayir Anlaşması ile Kürt hareketi dış destekten mahrum kaldı. Bu durum, hem siyasal hem de toplumsal düzeyde ciddi bir kırılma yarattı. Fatah’ın çalışması, bu kırılmanın hemen sonrasında tamamlandı.
Bu nedenle tezdeki iyimser ton, dönemin gerçekliğiyle çelişir gibi görünür. Ancak bu durum aynı zamanda onun yaklaşımını da açıklar. Fatah, siyasal belirsizliklere rağmen kültürel alanda bir inşa sürecinin mümkün olduğuna inanıyordu.
Sürgün, Dönüş ve Kaçış
Doktora tezini tamamladıktan sonra Polonya’dan ayrılan Fatah, bir süre Cezayir’de üniversitede ders verdi. 1980’lerin başında Kürdistan’a döndü ve Selahaddin Üniversitesi’nde çalışmaya başladı.
Ancak bu dönüş uzun sürmedi. Baas rejiminin baskıları, akademik özgürlüğü ortadan kaldırıyordu. Fatah’tan rejime bağlılık bekleniyordu. O ise bunu reddetti.
Bunun üzerine Kürdistan’dan ayrılmak zorunda kaldı. İran’a geçti ve Tahran yakınlarındaki bir mülteci kampına yerleşti. 17 Nisan 1985’te, henüz 49 yaşındayken burada hayatını kaybetti.
Unutulan Bir Metin, Geciken Bir Tanınma
Fatah’ın doktora tezi, savunulduktan sonra yayımlanmadı. Varşova Üniversitesi kütüphanesinde daktilo edilmiş bir metin olarak kaldı. Yıllar boyunca neredeyse kimse tarafından okunmadı.
Polonya’da yaşanan siyasi dönüşümler, bu tür çalışmaların tamamen gözden düşmesine yol açtı. Komünist döneme ait birçok akademik üretim gibi Fatah’ın çalışması da unutuldu.
Ancak bu unutuluş, yakın zamanda kırıldı. Tezin dijitalleştirilmesi ve yeniden incelenmesiyle birlikte Fatah’ın adı tekrar gündeme geldi. Böylece Polonya’daki Kürt çalışmalarının tarihinin sanılandan daha eski olduğu ortaya çıktı.
Bir Sosyologdan Fazlası
Abdullah Jalal Fatah’ın hikâyesi, yarım kalmış bir akademik kariyerin ötesinde bir anlam taşıyor. Onun çalışması, kültürün nasıl bir mücadele alanı olduğunu gösteriyor.
Fatah, kültürü yalnızca tanımlamakla yetinmedi. Onu dönüştürmek için bir çerçeve sundu. Bu yönüyle çalışması, klasik akademik metinlerden ayrılıyor. Daha çok bir manifesto, bir müdahale metni niteliği taşıyor.
Bugün geriye dönüp bakıldığında, onun önerilerinin bir kısmının hâlâ güncelliğini koruduğu görülüyor. Kültürel kurumların rolü, dil politikaları, entelektüellerin sorumluluğu gibi meseleler, hâlâ tartışılmaya devam ediyor.
