Suriye’nin Haseke vilayetine Kürt bir valinin atanması, ülkede ve sosyal medyada “tarihi bir ilk” olarak sunuldu. Nureddin İsa Ahmed’in görevlendirilmesi kısa sürede sembolik bir eşik gibi tartışıldı. Ancak Suriye’nin modern siyasal tarihine bakıldığında bu anlatının eksik olduğu görülüyor. Çünkü Kürtler, yalnızca yerel yönetimlerde değil, devletin en üst kademelerinde de farklı dönemlerde yer aldı.
Irak Kürdistan Bölgesi merkezli Rûdaw TV’nin Arapça biyografik dosyasında da vurgulandığı üzere, Kürtler eski çağlardan itibaren Suriye’nin siyasal, toplumsal ve ekonomik dokusunun bir parçasıydı. Modern dönemde ise en az dört Kürt siyasetçi, Suriye’yi fiilen cumhurbaşkanı sıfatıyla yönetti. Bu tablo, bugün “ilk” olarak sunulan vali atamasının neden daha geniş bir tarihsel bağlam içinde değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Cumhurbaşkanlığı makamına çıkan Kürtler
Bu isimlerin ilki, Suriye Cumhuriyeti’nin ilk seçilmiş cumhurbaşkanı olan Muhammed Ali el-Abid’dir. Şam’ın önde gelen ailelerinden gelen el-Abid, Zaza kökenli Kürt bir aileye mensuptu. Babası Ahmet İzzet (Holo) Paşa, II. Abdülhamid’in en yakın çevresinde yer almış, uzun yıllar mabeyincilik yapmış güçlü bir Osmanlı bürokratıydı. Galatasaray Lisesi’nde eğitim alan el-Abid, Osmanlı devlet hizmetinde bulunmuş, ardından Fransız Mandası döneminde Suriye Maliye Bakanlığı yapmıştı. 1932’de cumhurbaşkanı seçilen el-Abid, Suriye’nin anayasal çerçevesini hazırlatan isim oldu; 1936’da görevden ayrıldı.
1949’da ise Suriye siyasal hayatı askeri darbeler dönemine girdi. Halep Kürtlerinden Hüsnü Zaim, ABD desteğiyle gerçekleştirilen 30 Mart 1949 darbesiyle iktidarı ele geçirerek cumhurbaşkanı oldu. Dört ay süren iktidarı boyunca yürütme, yasama ve devlet başkanlığı yetkilerini elinde topladı. Hama Kürtlerinden Muhsin Berazi’yi başbakan atadı. Ancak kısa süre sonra yeni bir darbeyle devrildi; Zaim ve Berazi idam edildi.
Zaim’den sonra devlet başkanlığına gelen Fevzi Selu da Kürt kökenliydi. Humus Harp Akademisi mezunu olan Selu, 1951–1953 yılları arasında cumhurbaşkanlığı yaptı. Ardından Edib Çiçekli dönemi başladı. Hama Kürtlerinden, Çîçekê ailesine mensup olan Çiçekli, 1953’te devlet başkanı oldu. Başkanlık rejimini tesis eden Çiçekli, artan iç baskılar ve darbe girişimleri sonucunda 1954’te ülkeyi terk etti; 1964’te Brezilya’da suikastla öldürüldü.
Bu dört isim, Rûdaw’ın da altını çizdiği üzere, Suriye’yi farklı dönemlerde fiilen yöneten Kürt siyasetçiler olarak kayda geçti.
Bağımsızlık mücadelesi, Kürtler ve devletle kurulan kırılgan ilişki
Kürtlerin Suriye devlet yapısı içindeki bu görünürlüğü, Birinci Dünya Savaşı sonrası dönemin siyasal koşullarından bağımsız düşünülemez. 1920 San Remo Konferansı’yla Fransız Mandası altına giren Suriye’de Kürtler, Fransız yönetimine karşı yürütülen direnişin aktif unsurları arasında yer aldı. 1925–1927 Büyük Suriye Ayaklanması’nda Şam çevresinde ve Cezire bölgesinde Kürt örgütlenmeleri öne çıktı.
1930’larda anayasa tartışmalarında ve Kurucu Meclis’te Kürt temsilciler yer aldı; 1932’de Muhammed Ali el-Abid’in cumhurbaşkanı seçilmesi bu sürecin bir sonucu oldu. Ancak bağımsızlığın kazanılmasının ardından tablo değişti. Fransızların çekilmesiyle birlikte Suriye rejimi, Kürtler üzerinde giderek artan bir baskı politikası izlemeye başladı. Jordi Tejel’in çalışmalarında vurguladığı gibi, Cezire bölgesinde özerklik talepleri bastırıldı; Kürt-Arap ittifakları parçalandı ve Kürtler devletle daha kırılgan, geçici ilişkiler kurmak zorunda kaldı.
Baas döneminde başbakanlık yapan Mahmud Eyyübi’nin Kürt kökenli olması da bu çelişkili ilişkinin bir örneği olarak değerlendirildi. 1972–1976 arasında görev yapan Eyyübi, rejimin Kürtlere dönük sembolik bir açılımı olarak yorumlandı; ancak bu durum yapısal bir eşitliğe dönüşmedi.
Tartışmalı kökenler, milliyetçi tarih
Bazı Arap kaynakları, Muhammed Ali el-Abid ve Edib Çiçekli’nin Kürt kökenli olmadığını savunurken; İsviçreli araştırmacı Jordi Tejel ve Kürt tarihçiler bu isimlerin Kürt kimliğini tarihsel belgelerle ortaya koyuyor. Ailelerden gelen itirazlar, Suriye tarihinin milliyetçi yazımıyla etnik kimliklerin nasıl tartışmalı hâle getirildiğini de gösteriyor.
Bugün Haseke’ye atanan Kürt vali etrafında oluşan “ilk” söylemi, bu nedenle yalnızca güncel bir idari kararla ilgili değil. Tartışma, Suriye’de Kürtlerin devletle kurduğu uzun, kesintili ve çoğu zaman silinen siyasal hafızayı yeniden görünür kılıyor. Mesele bir ilkten çok, unutulan bir sürekliliğin hatırlanması olarak okunuyor.
