“Barış ile özgürleşme (kurtuluş) arasında bir fark var, değil mi? Adaletsizliğe sahip olup aynı zamanda barış içinde de olabilirsiniz, bu doğru değil mi? Barış içinde yaşayıp köleleştirilmiş olabilirsiniz. Bu yüzden cevap barış değil. Cevap, özgürleşmektir.”
Tiyatro yönetmenliğinin yanı sıra sinemadaki çalışmalarıyla da tanınan Peter Brook’un 1968 yapımı Tell Me Lies (Bana Yalan Söyle) filmi, Vietnam Savaşı’nı doğrudan cepheden anlatmak yerine savaşın binlerce kilometre uzaktaki bir toplumda yarattığı etkiyi ele alıyor. İngiltere’de çekilen film, savaşın görüntüleriyle karşılaşan insanların tepkilerini, politik tutumlarını ve bu yıkımla kurdukları ilişkiyi inceliyor.
Filmin çıkış noktası, Vietnam’da napalm saldırısında yaralanmış bir çocuğun fotoğrafından etkilenen genç bir çiftin hikâyesi. Mark ve Pauline karakterleri, bu görüntünün ardından savaş üzerine düşünmeye ve çevrelerindeki insanlarla konuşmaya başlıyor. Ancak film, karakterlerin bir sonuca ulaştığı klasik bir anlatı izlemiyor. Röportajlar, sokak görüntüleri, tartışmalar, şarkılar ve canlandırmalar birbirine eklenerek savaş karşısındaki farklı tutumları görünür kılıyor.
Brook, filmi 1966’da Royal Shakespeare Company ile sahnelediği US adlı tiyatro yapıtından hareketle geliştirdi. 1967 yazında Londra’da çekilen yapımda, topluluğun oyuncuları da yer aldı. Belgesel malzemeyle kurmacayı birleştiren film, dönemin politik atmosferini yalnızca anlatmakla kalmıyor; izleyiciyi de gördükleri karşısında kendi tutumunu sorgulamaya davet ediyor.
Bu tercih, Tell Me Lies’ın alışılmış bir savaş filminden ayrılmasını sağlıyor. Filmde asıl mesele yalnızca Vietnam’da yaşananlar değil; bu görüntülerin İngiltere’de nasıl karşılandığı, insanların neye itiraz ettiği ve itirazlarının gündelik hayatlarında ne ölçüde karşılık bulduğu. Savaş karşıtlığı ile gerçek bir politik sorumluluk arasındaki mesafe, anlatının temel gerilimlerinden birini oluşturuyor.
Tartışmalı bir film, farklı yorumlar
Tell Me Lies, gösterime girdiği dönemde eleştirmenlerden farklı tepkiler aldı. Filmin parçalı yapısı ve türler arasında gidip gelen anlatımı bazı eleştirmenler tarafından dağınık ve etkisiz bulunurken, başka değerlendirmelerde bu biçimin filmin temel meselesiyle ilişkili olduğu vurgulandı. Tribune dergisinde yayımlanan 1968 tarihli bir değerlendirme, filmi yalnızca Vietnam üzerine değil, İngiltere’deki politik tutumlar ve bireyin anlamlı bir sorumluluk üstlenme arayışı üzerine bir çalışma olarak ele aldı. Daha sonraki değerlendirmelerde de filmin savaş görüntüleri karşısındaki ahlaki tutumu ve seyirciyle kurduğu ilişki öne çıktı.
Filmin gösterim yolculuğu da dönemin politik atmosferinden bağımsız değildi. Tell Me Lies, 1968 Cannes Film Festivali’nin programına alınması gündeme gelmesine rağmen, ABD ile Vietnam arasındaki Paris görüşmelerinin başladığı sırada festivalden çıkarıldı. Aynı yıl Venedik Film Festivali’nde gösterildi. Yıllar sonra yeniden keşfedilmesi ve restore edilmesiyle birlikte film, Vietnam Savaşı’nı konu alan sinema örnekleri arasında tekrar tartışılmaya başlandı.
Film üzerine yapılan değerlendirmelerde öne çıkan meselelerden biri, savaşın görüntülerini izlemenin tek başına bir politik tutum anlamına gelip gelmediği. Bir felakete tanıklık etmek, o felaketin karşısında sorumluluk üstlenmek için yeterli mi? İnsanlar şiddetin karşısında öfke duyabilir, savaşa karşı çıkabilir; ancak bu tepki, içinde yaşadıkları toplumun çelişkileriyle yüzleşmelerini de gerektiriyor mu?
Brook’un filmi bu sorulara doğrudan yanıt vermiyor. Bunun yerine, izleyiciyi farklı görüşlerin, çelişkilerin ve bazen de samimiyetsizliğin yan yana geldiği bir anlatının içine yerleştiriyor. Filmin etkisi, kesin bir politik sonuç ortaya koymasından çok, savaş karşısındaki tutumların sınırlarını görünür kılmasında yatıyor.
Barışın anlamı ve özgürlük meselesi
Tell Me Lies’ın bugün yeniden düşünülmesini sağlayan noktalardan biri, barış ile özgürlük arasındaki ilişkinin hâlâ tartışmalı olması. Çatışmanın sona ermesi, kuşkusuz insanların hayatlarını değiştiren temel bir eşik. Ancak barışın nasıl bir toplumsal yaşamı mümkün kıldığı da en az onun kadar önemli. İnsanların kendilerini ifade edebildiği, kimliklerini özgürce yaşayabildiği ve toplumsal kararlara katılabildiği koşullar, barışın gündelik hayatta nasıl karşılık bulduğunu belirliyor.
Bu soru, Türkiye’de Kürt meselesi etrafındaki barış arayışları bakımından da anlam taşıyor. Birlikte yaşama fikri, farklılıkların yalnızca kabul edilmesini değil, eşit haklarla var olabilmesini de gerektiriyor. Dil, kültür, kimlik ve siyasi temsil gibi başlıklar, barışın toplumsal zemininin nasıl kurulacağına ilişkin tartışmaların parçası. Burada mesele, barış ile özgürlüğü birbirine karşıt kavramlar olarak görmekten çok, kalıcı bir barışın hangi koşullarda mümkün olabileceğini düşünmek.
Brook’un filmi, bu tartışmayı güncel olayların ötesine taşıyan bir soruyla açıyor: İnsanlar yalnızca çatışmanın sona ermesini mi istiyor, yoksa hayatlarını belirleyen koşullar üzerinde söz sahibi olabilecekleri bir düzeni de mi arıyor? Barışın kalıcı olması, farklı toplumsal kesimlerin kendilerini o barışın eşit bir parçası olarak görebilmesiyle de ilgili.
1968’de çekilen Tell Me Lies, Vietnam Savaşı’nın belirli bir dönemine ait olsa da savaş görüntüleri, toplumsal sorumluluk ve özgürlük üzerine açtığı tartışma bugün de karşılık buluyor. Film, barışın yalnızca bir çatışmanın bitişi olarak değil, insanların nasıl bir yaşamı birlikte kurabilecekleri sorusu üzerinden de düşünülmesi gerektiğini hatırlatıyor.
Dicle Öneriyor: Peter Brook’un Tell Me Lies filmi, savaş karşıtı sinemaya ve barış ile özgürlük arasındaki ilişkiye farklı bir açıdan bakmak isteyenler için.
