Hakkâri'nin Şemdinli ilçesinde 9 Kasım 2005'te Seferi Yılmaz'a ait Umut Kitabevi'ne düzenlenen bombalı saldırının üzerinden 21 yıl geçti. Bir kişinin hayatını kaybettiği, çok sayıda kişinin yaralandığı saldırının ardından kaçmaya çalışan üç kişi yurttaşlar tarafından yakalandı. İki astsubay ve bir PKK itirafçısının bulunduğu araçtan silahlar, el bombaları, kitabevinin krokisi ve isim listeleri çıktı. Aynı gün yaşanan ikinci bir silahlı olayda bir kişi daha yaşamını yitirdi. Türkiye'nin yakın tarihindeki önemli devlet içi yapılanma ve yargı tartışmalarından birine dönüşen dava ise beraat kararıyla sonuçlandı.
Kitabevine atılan bomba, araçtan çıkan belgeler
Şemdinli, 1990'lı yıllarda Kürt illerinde yaşanan faili meçhul cinayetler, köy boşaltmaları ve JİTEM tartışmalarıyla anılan ilçelerden biriydi. 2005 yılında ise bölgede art arda bombalı saldırılar yaşanıyordu. 9 Kasım günü hedef, Seferi Yılmaz'ın sahibi olduğu Umut Kitabevi oldu.
Öğle saatlerinde Özipek Pasajı'nda bulunan kitabevine el bombası atıldı. Patlamada 29 yaşındaki Mehmet Zahir Korkmaz yaşamını yitirdi, aralarında kitabevinin sahibi Seferi Yılmaz'ın da bulunduğu çok sayıda kişi yaralandı.
Bombayı attığı belirtilen Veysel Ateş'in olay yerinden uzaklaşarak bindiği otomobil, Seferi Yılmaz ve çevredeki yurttaşlar tarafından takip edilerek durduruldu. 30 AK 933 plakalı araçta jandarma istihbaratında görevli astsubaylar Ali Kaya ve Özcan İldeniz ile Veysel Ateş bulunuyordu.
Araçta yapılan aramalarda uzun namlulu silahlar, Kalaşnikof tüfekler, el bombaları ve mühimmat ele geçirildi. Bunların yanı sıra Umut Kitabevi'nin krokisi, Seferi Yılmaz'ın fotoğrafları ve bölgedeki kişilere ilişkin belgeler de bulundu.
Kamuoyuna yansıyan bilgilere göre araçta 105 kişinin adının yer aldığı üç ayrı liste ile yaklaşık 300 sayfalık dört klasör vardı. Demokratik Toplum Partisi'nin (DTP) 18 delege aday adayının fotoğraflarının da belgeler arasında bulunduğu bildirildi.
Araçtan çıkan belgeler, soruşturmanın seyrini değiştirdi. Kitabevinin krokisinin ve sahibinin fotoğraflarının saldırıyla ilişkilendirilen kişilerin aracında bulunması, belgelerin hangi amaçla hazırlandığı ve listelerdeki kişilerin neden takip edildiği sorularını gündeme getirdi. Bu bulgular, saldırının arkasında daha geniş bir yapılanma bulunup bulunmadığına ilişkin tartışmaları da beraberinde getirdi.
Aynı gün ikinci ölüm: Şemdinli'de silahlar yeniden ateşlendi
Kitabevi saldırısının ardından ilçede protestolar başladı. Yurttaşlar, yakalanan kişilerin adalete teslim edilmesini istedi. İlçede güvenlik güçleriyle göstericiler arasında gerginlik yaşandı.
Aynı gün, Cumhuriyet savcısının olay yerinde keşif yaptığı sırada kalabalığa bir araçtan ateş açıldı. Açılan ateşte Ali Yılmaz yaşamını yitirdi, dört kişi yaralandı. Ateş açtığı belirtilen uzman çavuş Tanju Çavuş hakkında ayrı bir dava açıldı. Çavuş, ilk yargılamada hapis cezasına çarptırıldı ancak Yargıtay'ın bozma kararının ardından yeniden görülen davada beraat etti.
Böylece 9 Kasım 2005'te Şemdinli'de yaşanan olaylarda iki kişi hayatını kaybetti: Umut Kitabevi'ndeki patlamada Mehmet Zahir Korkmaz, olayların ardından açılan ateşte ise Ali Yılmaz.
Saldırıdan üç gün sonra, 12 Kasım 2005'te İnsan Hakları Derneği, MAZLUMDER, İnsan-Der ve çeşitli meslek örgütlerinin katılımıyla oluşturulan heyet bölgede inceleme yaptı. Hazırlanan raporda, araçta bulunan silahlar, belgeler, krokiler ve tanık anlatımları değerlendirilerek devlet içinde hukuk dışı hareket eden bir grubun varlığına ilişkin ciddi şüpheler bulunduğu belirtildi.
Büyükanıt'ın "İyi çocuklar" açıklaması ve savcının ihracı
Şemdinli olayının ülke gündeminde geniş yer bulmasının nedenlerinden biri de dönemin Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Yaşar Büyükanıt'ın açıklamasıydı.
Büyükanıt, saldırıyla bağlantılı olarak yakalanan astsubay Ali Kaya hakkında gazetecilerin sorusu üzerine "Tanıyorum, iyi çocuktur" ifadesini kullandı. Açıklama, henüz soruşturma ve yargılama süreci devam ederken bir komutanın sanıklardan biri hakkında olumlu değerlendirmede bulunması nedeniyle kamuoyunda tartışma yarattı. Yargı sürecine müdahale ve askerî hiyerarşinin soruşturma üzerindeki olası etkisi gündeme geldi.
Olayı soruşturan Van Cumhuriyet Savcısı Ferhat Sarıkaya'nın hazırladığı iddianame ise tartışmanın kapsamını genişletti. Sarıkaya, yalnızca saldırıyla suçlanan üç kişiyi değil, askerî hiyerarşideki daha üst düzey sorumlulukları da gündeme getirdi. İddianamede Büyükanıt'ın da adının geçtiği değerlendirmeler, askerî kurumlar ile yargı arasındaki gerilimi artırdı.
Sarıkaya, 20 Nisan 2006'da Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu tarafından meslekten ihraç edildi. Bu karar, soruşturmanın bağımsızlığı ve askerî kurumların yargı üzerindeki etkisine ilişkin tartışmaları büyüttü.
Sarıkaya 2011 yılında yeniden mesleğe kabul edildi. 15 Temmuz 2016'daki darbe girişiminin ardından verdiği ifadelerde ise Şemdinli iddianamesinin hazırlanmasında Gülen yapılanmasının yönlendirmesi olduğunu ileri sürdü. Bu açıklamalar, sanıkların yeniden yargılanma başvurusunda dayanak olarak kullanıldı.
Önce ağır hapis cezaları, ardından beraat
Şemdinli davasında Ali Kaya, Özcan İldeniz ve Veysel Ateş, 28 Kasım 2005'te tutuklandı. Van 3. Ağır Ceza Mahkemesi, 19 Haziran 2006'da üç sanığı 39 yıl 10 ay 27'şer gün hapis cezasına çarptırdı. Mahkeme, devletin birliğini ve ülke bütünlüğünü bozmak suçlamasından ise beraat kararı verdi.
Ancak yargılamanın hangi mahkemede yapılacağına ilişkin yetki tartışmaları nedeniyle dosya askerî mahkemeye gönderildi. Sanıklar 14 Aralık 2007'de tahliye edildi.
Askerlerin sivil mahkemelerde yargılanabilmesine ilişkin yasal değişikliklerin ardından dosya yeniden sivil yargıya döndü. Sanıklar 9 Haziran 2011'de tekrar tutuklandı. Van 3. Ağır Ceza Mahkemesi, 10 Ocak 2012'de üç sanığa 39 yıl 5 ay 10 gün hapis cezası verdi.
Yargıtay'ın incelemesi ve sonraki yargılama aşamalarının ardından dava yeniden açıldı. Van 1. Ağır Ceza Mahkemesi, 11 Ekim 2017'de yeniden yargılama talebini kabul etti. Sanıklar tahliye edildi.
Yeniden yargılama sonucunda mahkeme, 20 Aralık 2021'de Ali Kaya, Özcan İldeniz ve Veysel Ateş hakkında beraat kararı verdi. Karar, 28 Şubat 2023'te Yargıtay tarafından onandı.
Böylece saldırının üzerinden 16 yıl geçtikten sonra üç sanık hakkındaki dava beraatle sonuçlandı. Beraat kararının ardından mağdur yakınlarının avukatları Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulundu. Başvuruda yaşam hakkının ihlal edildiği ve soruşturmanın etkili yürütülmediği savunuldu.
21 yıl sonra kitabevinin duvarlarında hâlâ bombanın izleri var
Umut Kitabevi saldırısının üzerinden 21 yıl geçmesine rağmen olayın yaşandığı mekân, saldırının izlerini taşıyor. Özipek Pasajı yenilenmiş olsa da kitabevinin bulunduğu bölümde duvar, tavan ve zemindeki patlama izleri korunuyor. Bir dönem kitabevinin sembolü hâline gelen "Unutma, üzerine git! Şemdinli bombası" yazısı ise artık bulunmuyor.
Mezopotamya Ajansı'na konuşan kitabevi sahibi Seferi Yılmaz, saldırının önceden planlandığını savunarak ilçedeki cami, okul ve farklı noktalara yönelik başka saldırıların da gündemde olduğunu söyledi. Yılmaz'a göre amaç, bölgede kaos yaratmak ve sivil halkı yaşadığı yerleri terk etmeye zorlamaktı. Yılmaz, yurttaşların saldırıyla bağlantılı kişileri yakalamasının olası yeni saldırıların önüne geçtiğini ileri sürdü.
Saldırıda ağır yaralanan Metin Korkmaz da olay günü kitabevinde öğle yemeği yediklerini, Veysel Ateş'in saldırıdan önce kapıda beklediğini anlattı. Korkmaz, bölgede yaşanan çok sayıda olayın halka ve PKK'ye mal edildiğini, yakalanan kişilerin deşifre edilmesiyle planlandığını düşündükleri diğer saldırıların gerçekleşmediğini savundu.
Yılmaz, davanın beraatle sonuçlanmasının sanıkların suçsuzluğunu gösterdiği görüşüne katılmadığını belirterek, "Biz ve halk asla bu davanın peşini bırakmadı. Bu dava böyle kalmayacaktır" dedi. Barış ve Demokratik Toplum Süreci'ne de değinen Yılmaz, yüzleşme ve kalıcı barış için hukukun herkes için eşit işlemesi gerektiğini vurguladı.
Şemdinli'de 9 Kasım 2005 günü yaşananların üzerinden 21 yıl geçti. İki kişinin hayatını kaybettiği saldırının ardından açılan dava beraatle sonuçlandı. Ancak araçtan çıkan belgelerin hangi amaçla hazırlandığı, isim listelerinin neyi ortaya koyduğu ve saldırının arkasındaki olası organizasyonun bütün bağlantılarının araştırılıp araştırılmadığı soruları gündemdeki yerini koruyor. Umut Kitabevi'nin duvarlarında patlamanın izleri dururken, Seferi Yılmaz ve saldırıda yaralananlar adalet arayışını sürdürüyor.
