Bugün, Kürt sözlü edebiyatının ve bin yıllık dengbêjlik geleneğinin en görkemli anıt yapılarından biri olan Şakiro’nun, yani resmi adıyla Şakir Deniz’in aramızdan ayrılışının otuzuncu yıl dönümü. 5 Haziran 1996 yılında İzmir’in yoksul bir mahallesinde, derin bir maddi sessizlik ve ağır bir kırgınlık içinde hayatını kaybeden bu devasa ses, geride sadece yüzlerce saatlik kaset dolduran kilamlar değil, aynı zamanda bir halkın tarihsel hafızasını bıraktı. Bugün modern kent metropollerinde, İstanbul Harbiye Cemil Topuzlu Açık Hava Sahnesi gibi devasa arenalarda, senfonik orkestralar eşliğinde ya da büyük anma gecelerinde onun adını afişlerde görüyoruz. Genç müzisyenler, binlerce kişilik korolar onun gırtlağından dökülen melodileri salonlara taşıyor. Ancak bu parıltılı sahnelerin, neon ışıklarının ve alkış tufanlarının arkasında, zamana çakılı kalmış trajik bir tezat duruyor. Ölmeden hemen önce kendisiyle konuşmak, bu kadim sanata dair bir şeyler kaydetmek isteyen gazeteciye verdiği o keskin, sitem dolu ve adeta bir halkın vefasızlığına tokat gibi inen son sözleri biliyor musunuz? Şakiro, kendisini dinlemek için can atan ama onun yaşam savaşına gözlerini kapatan toplumsallığa karşı son nefesinde şu ağır kelimeleri miras bırakmıştı: "Kürtlere kırgınım. Kürtler değerlerine, dengbêjlerine sahip çıkmıyor. Türklere bir bakın bir Aşık Veysel'leri vardı, ona sahip çıkıldı. Bütün dünyaya onu tanıttılar. Bir Reso'muz vardı. Hepimizin ustası. Aç öldü. Şimdi söyle bakalım seninle nasıl konuşayım ve gönlümü nasıl açayım?"
Bu sözler, sıradan bir sitemin çok ötesinde, sözlü kültürün taşıyıcısı olan bir sanatçının, kurumsallaşamamış ve kendi hafıza mekanlarına sahip çıkamamış bir toplumsal gerçekliğe karşı isyanıdır. Bugün salonları dolduranların, dijital platformlarda milyonlarca kez Şakiro dinleyenlerin yüzleşmesi gereken temel çelişki tam olarak burada başlamaktadır. Şakiro’yu anlamak, sadece onun oktav sınırlarını zorlayan sesine hayran kalmak demek değil; onun ömrünü adadığı o kilamların hangi sürgün yollarından, hangi toplumsal acılardan geçerek İzmir’in kenar mahallelerinde bir yalnızlığa büründüğünü kavramaktır.
Sürgün Yollarında Yoğrulan Nefes ve İlk Ustalık Hattı
Şakir Deniz, 25 Aralık 1936 yılında Ağrı’nın Patnos ilçesinde dünyaya gözlerini açtı. Halk arasında her ne kadar Erzurum Karayazılı olarak bilinse de, asıl kökleri Serhat bölgesinin bu kadim coğrafyasına, Ağrı’ya dayanıyordu. Babasının adından ötürü çevre köylerde ve divanlarda "Şakirê Mezin" (Büyük Şakir) ya da "Şakirê Bedîh" olarak anılmaya başlandığında, henüz çocuk yaşta içindeki o devasa volkanın farkındaydı. Ancak Serhat’ın çetin coğrafyası, onun kaderini de erken yaşta ülkenin siyasi ve toplumsal çalkantılarıyla birleştirecekti. 1959 yılına gelindiğinde, dönemin bölgesel politikaları ve toplumsal hareketlilikleri neticesinde ailesiyle birlikte Adana’ya sürgüne gönderildi. Bu sürgün, Şakiro’nun sesindeki o derin gurbet ve hasret duygusunun ilk tohumlarının atıldığı dönemdir. Kendi topraklarından uzakta, Çukurova’nın sıcaklığında tam yedi yıl sürecek olan bu sürgün hayatı, 1966 yılına kadar devam etti. Yedi yılın ardından ailesiyle yeniden Serhat’a, bu kez Muş ovasına dönen usta, burada iki yıl kaldıktan sonra 1968 yılında ömrünün uzun bir kesimini geçireceği ve hafızalara kazınacağı Erzurum Karayazı’ya yerleşti.
Şakiro’nun sanatının mimarisi, rastgele oluşmuş bir yeteneğin ürünü değildi. O, Kürt sözlü edebiyatının en büyük okulu sayılan Resoyê Gopala’nın rahlesinden geçmiş, onun "şagirt" yani öğrencisi olmuştu. Dengbêj Reso, Serhat tarzının, destansı anlatımların ve kahramanlık kilamlarının gelmiş geçmiş en büyük üstadıydı. Şakiro, Reso’nun yanında sözün dengesini, nefesin idaresini ve en önemlisi bir hikayenin toplumsal hafızaya nasıl nakşedileceğini öğrendi. Fakat onu sıradan bir taklitçi olmaktan çıkaran şey, geleneğin içinden gelip geleneğin sınırlarını aşan o muazzam gırtlak yapısıydı. Kürtçe dengbêjlik terminolojisinde xulxulandin ve hawînî olarak adlandırılan, sesin gırtlakta dalgalandırılması ve uzun havaların başında çekilen o melodik çığlıklar, Şakiro’nun elinde eşsiz bir enstrümana dönüştü. Onun tarzı o kadar baskın ve o kadar kusursuzdu ki, döneminin tüm dengbêjleri arasında adeta bir güneş gibi parladı. Garzan’ın en güçlü seslerinden biri olan Dengbêj Salihê Qubînê, Şakiro’nun bu benzersiz tekniğini şu sözlerle teslim edecekti: "Ölümünden sonra kilamlar öksüz kaldı. Ondan sonra onun klasında, onun izini takip edecek dengbêjlerin çıkacağına inanmıyorum. Kilamlarını iki hawînî üzerinden söylerdi. Bu tarzda kilam söyleyen dünyada çok az dengbêj vardır."
Divanların Mutlak Hâkimi ve Ortadoğu Sınırlarını Aşan Bir Efsane
Şakiro’yu sadece kasetlerden dinlenen bir ses sanatçısı olarak tanımlamak, onun sosyolojik misyonunu görmezden gelmektir. O, kelimenin tam anlamıyla bir dîwanbir idi; yani geniş katılımlı toplumsal oturumları, aşiret divanlarını, kültürel meclisleri yöneten, idare eden mutlak bir otoriteydi. Sercivat ve Serbêje unvanlarına sahipti. Bir topluluğa girdiğinde, onun sesi yükseldiği an akan sular durur, saatlerce, hatta günlerce durmaksızın kesintisiz kilam söyleyebilirdi. Onunla sadece yarım gün geçiren ve kendisi de büyük bir usta olan Koma Şîrvan’ın kurucusu Kazo, Şakiro’nun toplumsal gücünü şöyle aktarır: "Yeryüzünde bugüne kadar gelmiş geçmiş dengbêjlerimiz içinde Şakiro ilk sırada yer almazsa, mutlaka ikinci sırada kendisine yer bulur. Bir öğün beraber kaldık ama bu yarım günlük süre zarfında büyük bir awaz ile beraber olduğumun farkına vardım. Sıcakkanlı ve hoşsohbet birisi idi. Dîwanbir olduğundan, bulunduğu bütün topluluk ve divanları tek başına idare edip yönetirdi."
Şakiro’nun coğrafi etki alanı sadece Türkiye sınırları içerisindeki Kuzey Kürtleri ile sınırlı kalmadı. O, Kürtçenin ve özellikle Kurmancî lehçesinin konuşulduğu her parzeminde, her coğrafi alanda bir efsaneye dönüştü. Bugün sınırların ötesine, Doğu Kürdistan (İran) bölgesine baktığımızda, Şakiro adının Urmiye, Senendec, Mehabad ve Kirmanşah şehirlerinde nasıl bir kültürel simgeye dönüştüğünü görmek mümkündür. Aslen Urmiyeli olan araştırmacı ve gazeteci İkram Balekanî, Şakiro’nun sınır ötesindeki izlerini anlatırken, onun İran Kürtleri arasında "Kewê Nêr" (Erkek Keklik) olarak adlandırıldığını söyler. Doğadaki en güçlü, en net ve en berrak sesin erkek kekliğe ait olduğu inancından yola çıkan bu benzetme, Şakiro’nun ses kalitesine yapılmış en somut halk övgüsüdür. Balekanî, "Her Kürdün evinde mutlaka Şakiro’nun bir kaseti vardır. Ben bile onun kasetleri ile büyüdüm. O, doğudakiler için sevdalı gençlerin yaralarına derman, yaşlılar içinse geçmişi canlandıran canlı bir efsaneydi. Kendi yerel dengbêjlerimiz bile onun kadar sevilip sayılmıyordu," diyerek usta sanatçının uluslarüstü etkisini ortaya koymaktadır. Dengbêj Zahiro da onun bu büyüklüğünü doğrulayarak, "Birçok dengbêj onun gölgesinde kaldığı için onu kıskanırdı. Ama o hepimizden daha iyi ve daha dengbêj idi," diyerek geleneğin içindeki rekabetin bile Şakiro’nun adı karşısında nasıl saygıyla eğildiğini belirtir.
Hafızanın Sınırları: Kilamların Yeniden Ruh Bulduğu Coğrafya
Şakiro’nun hafızası, yazılı kaynağı olmayan bir halkın adeta canlı kütüphanesiydi. Onun sesinde "Gulê Dêran", "Şerê Mala Nasir", "Nêçîrvano", "Geliyê Zîlan", "Melazgir" ve "Şêx Seîd" gibi tarihi, toplumsal ve trajik olayları anlatan onlarca destansı eser yeniden ruh buluyordu. O sadece şarkı söylemiyordu; coğrafyayı, sınırları, aşiret kavgalarını, epik aşkları ve tarihsel trajedileri ses tonuyla yeniden inşa ediyordu. Dinleyiciyi bazen gerçeküstü diyarlara, masalsı anlatıların içine çekerek "Welatê Çîn û Maçînê" ya da "Bajarê Şahê Nepirsa" gibi mitolojik şehirlerde gezintiye çıkarırdı. Onun icra disiplini, anlatım gücü ve makam hâkimiyeti, dengbêjlik geleneğinin ulaştığı en yüksek yorum seviyesi olarak kabul edilir.
Özellikle aşkı ve insani duyguları anlattığı kilamlarındaki lirizm, sesindeki oktav genişliğiyle birleştiğinde dinleyicide sarsıcı bir etki yaratırdı. Örneğin "Esmer" isimli kilamda geçen o yalın ama bir o kadar derin sözler, Şakiro’nun gırtlağında epik bir boyuta ulaşırdı: "Esmera min bilind e / Di ser re çiya di binî de gund e / Esmera min yeka bejin bilind e / Çav belek e / Tu çiqas bêjî hewqas rind e" yani "Esmer'im uzundur, üstü dağ altı köydür. Esmer'im uzun boylu biridir, ela gözlüdür, söylendiği kadar güzeldir..." Bu basit aşk tasviri, onun sesiyle birleştiğinde insanın çocukluğunda yarım kalmış bir aşk hikayesini, toprağa duyulan özlemi ve varoluşsal bir arayışı tetiklerdi. Şakiro’nun sanatı, bireysel duyguları toplumsal hafızayla birleştirme sanatıydı. Bu yüzdendir ki, vefatından sonra onunla uzun yıllar yol yürümüş olan yol arkadaşı Dengbêj Mihemedê Beyro, acı haberi bir gazetede okuduğunda hissettiklerini şu sarsıcı cümleyle özetlemişti: "Yanılmıyorsam 1996 yılıydı. Bir sabah gazeteyi elime alıp okumaya başladığımda acı haberle karşılaştım: Şakiro vefat etmişti. Sanki o an halk olarak en büyük hazinemizi kaybetmiştik."
Kayıp Bir Tarihin Mirası ve Kurumsal Vefasızlığın Ağır Bilançosu
Dengbêj Şakiro, geride popüler kültürün ünlü isimlerinden Özcan Deniz gibi figürleri de barındıran bir aile mirası bıraktı; kendisi Özcan Deniz’in öz amcasıydı. İki hanımından toplam altı çocuğu olan bu büyük usta, yaşamı boyunca ailevi sorumluluklar, sürgünler ve göçler arasında mekik dokurken, sanatsal duruşundan ve dengbêjlik disiplininden asla taviz vermedi. Ancak onun hayat hikayesinin son perdesi, bir kültürün kendi taşıyıcılarına karşı sergilediği kurumsal ilgisizliğin en somut belgesidir. Dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca insan tarafından kasetleri gizli gizli ya da el üstünde dinlenen, evlerin en mutena köşelerinde saklanan bir sanatçının, bugün televizyon arşivlerinde yayınlanabilecek profesyonelce kaydedilmiş birkaç dakikalık görüntüsü bile bulunmamaktadır.
Şakiro, ustası Reso’nun sefalet içinde, aç kalarak ölmesini hiçbir zaman unutmadı ve kendi sonunun da buna benzeyeceğini erken yaşta sezinledi. İzmir Altındağ Merkez Mezarlığı’nda sessiz sedasız yatan bedeni, aslında bir halkın kendi kültür akademisine, kendi hafıza işçilerine karşı ödemesi gereken ama sürekli ertelediği borcun simgesidir. Bugün onu Harbiye sahnelerinde, senfonik projelerde anan modern endüstri, usta dengbêjin hayattayken çektiği maddi ve manevi acıları, "Kürtler değerlerine sahip çıkmıyor" sitemini unutmamalıdır.
