Türkiye'nin yakın tarihine yalnızca siyasi mücadelesiyle değil, yayıncılık faaliyetleriyle de iz bırakan İlhan Erdost, 7 Kasım 1980'de Mamak Askeri Cezaevi'nde öldürüldü. 12 Eylül 1980 askeri darbesinden iki ay sonra ağabeyi Muzaffer Erdost ile birlikte gözaltına alınan Erdost, cezaevi içinde bir bloktan diğerine nakledilirken askerlerin ağır şiddetine maruz kaldı. Henüz 35 yaşındaydı.
17 Aralık 1944'te Tokat'ta dünyaya gelen İlhan Erdost, ağabeyi Muzaffer Erdost ile birlikte yayıncılık alanında çalıştı. Sol Yayınları ve Onur Yayınları bünyesinde faaliyet gösteren Erdost, özellikle Marksist düşüncenin temel eserlerinin Türkçeye kazandırılması ve yayımlanmasında rol oynadı. Ağabeyi Muzaffer Erdost'un 1971'de tutuklanmasının ardından yayınevlerinin sorumluluğunu üstlendi.
Yasak yayın suçlamasıyla gözaltına alındı
12 Eylül darbesinin ardından sıkıyönetim yönetimi, sol yayıncılık faaliyetlerini de hedef aldı. İlhan Erdost ve ağabeyi Muzaffer Erdost, 7 Kasım 1980'de gözaltına alındı. Gözaltı gerekçesi olarak İlkyaz Basımevi'nde yasak yayın bulundurulması gösterildi.
Orhan Tüleylioğlu'nun derlediği ve Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı tarafından yayımlanan Neden Öldürüldüler? kitabında aktarılan bilgilere göre, iki kardeş Mamak Askeri Cezaevi'nin A Bloku'na götürüldü. Burada fotoğrafları çekildi, saçları ve bıyıkları kesildi. Ardından C Bloku'na nakledilmek üzere cezaevi aracına bindirildiler.
Ancak iki blok arasındaki kısa mesafeli nakil, ağır bir şiddet olayına dönüştü.
Mamak'ta dakikalarca dövüldü
Bianet'te yayımlanan ve Tüleylioğlu'nun kitabından aktarılan anlatıma göre, nakil sırasında görevli astsubay Şükrü Bağ, askerleri iki kardeşi dövmeye yönlendirdi. Muhafız erlerin daha sonra Askeri Yargıtay'a sundukları dilekçelerde de Bağ'ın kendilerine Erdost kardeşleri dövmeleri yönünde emir verdiği belirtildi.
İlhan ve Muzaffer Erdost, cezaevi aracının içinde cop, tekme ve tokatlarla dövüldü. Şiddet, araç C Blok'a ulaştıktan sonra da devam etti. Kardeşler araçtan indirildikten sonra yeniden dövüldü. İlhan Erdost, küçük kızını sabah evde uyandırmadan çıktığını söyleyerek askerlerden kendilerini daha fazla dövmemelerini istedi. Astsubay Bağ'ın ise bu talebe, "Bunu daha önce düşünseydiniz" yanıtını verdiği aktarıldı.
İki kardeş, cezaevinin avlusunda ve koğuşa giriş sırasında da darbedildi. İlhan Erdost birkaç kez yere yığıldı. Sonunda koğuşa alındıklarında yüzü ve paltosu kan içindeydi.
Bir süre sonra ağabeyine midesinin bulandığını ve kusacağını söyledi. Ardından yere yığıldı. Koğuştaki tutuklular müdahale etmeye çalıştı. Bir tıp öğrencisinin yapay solunum uygulamasına rağmen İlhan Erdost kurtarılamadı. Koğuşa alındıktan kısa süre sonra yaşamını yitirdi.
Astsubayın cezası 10 yıl 8 aydan 6 aya indirildi
İlhan Erdost'un ölümünün ardından Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı Askeri Savcılığı tarafından soruşturma başlatıldı. Dört er hakkında kasten öldürme, astsubay Şükrü Bağ hakkında ise kasten öldürmeye azmettirme suçlamasıyla dava açıldı.
Yedi yıl süren yargılama sonunda üç muhafız ere ayrı ayrı 10 yıl 8 ay, nakil aracında özel amaçla bulunduğu belirtilen ere ise 8 yıl ağır hapis cezası verildi. Astsubay Şükrü Bağ da başlangıçta 10 yıl 8 ay hapis cezasına çarptırıldı. Bu karar Askeri Yargıtay Genel Kurulu tarafından onaylandı.
Ancak daha sonra Askeri Yargıtay 5. Dairesi, Bağ'ın aracın şoför mahallinde bulunması nedeniyle dövülme olayını görmesinin ve duymasının mümkün olmadığı gerekçesiyle yargılamanın yeniden yapılmasına karar verdi.
Yeniden görülen davada Bağ'ın cezası önce görevi ihmal suçundan 3 yıla, ardından 6 aya indirildi. Gerekçe, Erdost kardeşlerin nakledildiği araçta tutuklularla muhafızların bulunduğu bölümler arasındaki parmaklıklı kapının kilitlenmemesiydi. Altı aylık ceza, dönemin yargılama usulü kapsamında sıkıyönetim komutanının temyiz yetkisine bağlıydı. Sıkıyönetim komutanlığı kararı temyiz etmeyerek onayladı.
Bianet'in aktardığı bir diğer önemli ayrıntı ise gözaltı gerekçesi olarak gösterilen yasak yayınlarla ilgiliydi. İlkyaz Basımevi, Erdost'un ölümünden sonra görevliler tarafından açıldığında herhangi bir yasak kitaba el konulmadı. Üstelik basımevinin açılması için verilen kararın tarihi, İlhan Erdost'un öldürüldüğü 7 Kasım'dan bir hafta öncesine, 30 Ekim 1980'e uzanıyordu.
Muzaffer Erdost, kardeşinin adını kendi adına ekledi
İlhan Erdost'un ölümünün ardından ağabeyi Muzaffer Erdost, kardeşinin anısını yaşatmak için kendi adına İlhan'ı da ekledi. Bundan sonra Muzaffer İlhan Erdost adıyla yazdı ve yayımladı. Kardeşinin ardından İlhan İlhan adlı kitabı hazırladı.
İlhan Erdost'un öldürülmesi, yalnızca ailesi ve yakınları için değil, Türkiye'deki yayıncılık ve düşünce hayatı açısından da derin bir kayıp oldu. Ölümünün ardından farklı şair ve yazarlar onun anısına şiirler ve yazılar kaleme aldı.
7 Kasım 1980'de Mamak Askeri Cezaevi'nde hayatını kaybeden İlhan Erdost, aradan geçen 46 yılda da anılmaya devam ediyor. Erdost'un hikâyesi, 12 Eylül darbesinin ardından cezaevlerinde yaşanan şiddeti, düşünce ve yayıncılık faaliyetlerine yönelik baskıları ve yargılama sürecindeki cezasızlık tartışmalarını hatırlatıyor.
