Diyarbakır’ın dar sokaklarında, Sur’un tarihî dokusu içinde yer alan küçük bir kaset dükkânı, yalnızca müzik satan bir mekân olmanın ötesinde, Kürt müzik hafızasının ve kültürel sürekliliğinin sessiz tanıklarından biri olarak varlığını sürdürüyor. Stüdyo Ses gibi mekânlar, bir dönem yasaklar, asimilasyon politikaları ve sınırlı ifade alanları içinde müziğin, dilin ve hafızanın nasıl taşındığını; kasetin ise yalnızca bir ses taşıyıcısı değil, aynı zamanda bir direniş ve yeniden üretim aracı olduğunu hatırlatıyor. Diyarbakır’ın müzikal çeşitliliği içinde arabeskten dengbêj geleneğine, protest müzikten Kürt rock’a uzanan bu ses arşivi, aynı zamanda toplumsal ve politik bir tarihin de katmanlarını içinde barındırıyor.
Bu metin, Hollanda’daki Wageningen Üniversitesi Kırsal Sosyoloji Bölümü’nde Doçent olarak görev yapan, kırsal sosyoloji alanında çalışan Joost Jongerden (PhD) tarafından kaleme alınmıştır. Jongerden, Kürt çalışmaları, mekân, siyaset ve toplumsal dönüşüm üzerine yaptığı araştırmalarla tanınmakta; özellikle Türkiye ve Kürdistan coğrafyasında kültür, hafıza ve politik mücadele ilişkisini kırsal sosyoloji perspektifinden ele alıyor. The Amargi için yazdığı bu metinde Jongerden, Diyarbakır’daki bir kaset dükkânı üzerinden Kürt müziğinin tarihsel sürekliliğini, kasetin bir kültürel taşıyıcı olarak oynadığı rolü ve müzik aracılığıyla şekillenen direniş biçimlerini görünür kılıyor; gündelik bir mekânın içinde saklı kalan geniş bir toplumsal hafıza alanına dikkat çekiyor.
Diyarbakır’da bir kaset dükkânı Kürt müziğini nasıl yaşattı
Diyarbakır’ın (Amed) tarihi merkezi Sur’un arka sokaklarından birinde, Stüdyo Ses adlı eski bir müzik dükkânı bulunuyor. Dükkânı ilk gördüğümde geçmişe bir yolculuk yapmış gibi hissettim. 1970’lerin sonu ve 1980’lerin başına ait fotoğraflarda gördüğüm, daha sonra 1990’larda Kürdistan’a yaptığım seyahatlerde karşılaştığım dükkânlara birebir benziyordu—vitrininde Ayşe Şan, Sezen Aksu, Orhan Gencebay, Barış Manço, Celal Güzelses ve Ahmet Kaya’nın portreleri sıralanmıştı. Kürtçeye yönelik yasağın kaldırılmasının ardından Şivan Perwer, Ciwan Haco ve Koma Amed gibi isimler de görünmeye başlamıştı. Dükkânın adı Diyarbakır’ın renkleri olan yeşil ve kırmızıyla yazılmıştı. İçeride raflar çift sıra hâlinde dizilmişti; arabeskten protest müziğe, dengbêj geleneğinden klasik Kürt müziğine ve Kürt rock’a kadar her şey vardı.
Ancak ilk ziyaretim başarısız olur; dükkân kapalıdır. Artık var olmadığından endişe ederim. Sokakta bekleyen iki genç, ertesi gün tekrar açılacağını söyler. Sahibi, dükkânı yalnızca günün birkaç saatinde açık tuttuğunu anlatırlar. Gerçekten de ertesi gün döndüğümde kepenkler açıktır ve sokak müzikle dolmuştur. İçeride raflar kasetlerle tıklım tıklım doludur.
Sohbete başladığımızda—böylesi bir yerin artık ne kadar nadir bulunduğundan söz ederken—dükkân sahibi tezgâhın arkasındaki bir çekmeceyi açar ve iki eski kaset çıkarır. “Bu en eskisi,” der. Kaset, köşesi hafifçe yıpranmış soluk krem rengindedir. 1960’lardan kalma, kayıt amaçlı bir Philips kasetidir. Stüdyo Ses’in başlangıcı da bu kasettir. 1972’de babası ve ağabeyi tarafından kurulan stüdyo, başlangıçta sanatçıların müzik kaydı yapabildiği bir yerdi. Daha sonra ün kazanacak bazı isimler burada kayıt yapmıştır. Mahsun Kırmızıgül ve Küçük Emrah ilk anılan isimler arasındadır. Ayrıca Şakiro Dengbêj, Ayşe Şan ve Şiyar gibi sanatçıların kayıtlarının da burada yapıldığını ekler.
Müzik kaseti, sesin manyetik sinyaller olarak kaydedildiği demir oksit parçacıklarıyla kaplı ince bir şerit taşıyan plastik bir gövdeden oluşuyordu. Küçük plastik kutu ve kayıt cihazıyla birlikte 1963 yılında Philips tarafından piyasaya sürülmüştü. Başlangıçta ses diktesi için geliştirilen bu teknoloji, kısa sürede müzik dünyasında devrim yarattı. Resmî adı “Compact Cassette” olan bu format, düşük maliyetli kayıt ve kolay dağıtım imkânı sundu.
Türkiye’nin güneydoğusunda kasetler 1960’ların sonu ve 1970’lerin başında yaygınlaştı. Kürtçenin yasaklandığı bir dönemde, bu kasetler dilin taşıyıcısı hâline geldi. Kasetler kolayca kaydedilebiliyor, çoğaltılabiliyor ve elden ele dolaşabiliyordu. Basit teyplerle yapılan bu kopyalar çoğu zaman düşük ses kalitesine sahipti, ancak taşıdıkları anlam büyüktü. Sadece müzik değildi—dil ve kültürün korunma biçimiydi. Ayrıca 1970’lerde kasetler, politik konuşmaların kaydedilip yayılmasında da kullanıldı ve politik fikirlerin dolaşımını sağladı.
Türkiye’de Kürtçenin yasaklandığı, Kürtçe şarkıların Türkçe versiyonlara asimile edildiği bir dönemde, Kürt müzik kasetlerinin dağıtımı bir direniş aracına dönüştü.
1992’de, Saddam Hüseyin güçlerinin çekilmesinden bir yıl sonra Kürt kültürel ifadelerinin yeniden görünür olduğu bir dönemde, Duhok’a yaptığım bir ziyarette ilk önceden kayıtlı kasetimi satın aldığımı hatırlıyorum. İçeri girilemeyen küçük bir büfe gibiydi. Dışarıdan sadece istediğiniz albüm ya da sanatçıyı söylüyordunuz, içerideki kişi kaseti size veriyordu. Şivan Perwer istedik. Dükkân sahibi Halabja albümünü çıkarıp çift kasetli bir çalara yerleştirdi. Orijinal kaset çalarken aynı anda boş bir kasete kopyalanıyordu—“turbo” hızında gibiydi. Birkaç dakika içinde kendi kopyamız elimizdeydi.
Türkiye’de Kürtçenin yasaklandığı dönemde, Kürt şarkılarının Türkçe versiyonlara dönüştürüldüğü bir ortamda kasetlerin dağıtımı güçlü bir kültürel direniş aracı oldu. Küçük, taşınabilir ve kaçak olarak kolayca çoğaltılabilir olması sayesinde geniş bir alana yayıldı. Evde kayıt imkânı, kopyaların kopyalanmasıyla bu yayılımı daha da artırdı. Güney Danimarka Üniversitesi’nden Alev Kuruoğlu’nun da belirttiği gibi, kaset Kürt kimliğinin kültürel yeniden üretiminde temel bir araç hâline geldi. Kuruoğlu, evde kaydedilen ya da kaçak yollarla getirilen Kürt müzik kasetlerinin gündelik hayatın bir parçası olduğunu gösterir: “Kasetçalara sahip olan herkes hem cesur bir üretici hem de muhalif müziğin tüketicisi olabiliyordu. Kasetler evlerde çoğaltılıyor ya da sınırdan kaçırılıyordu; arkadaşlar ve akrabalar arasında değiş tokuş ediliyor, çeyiz sandıklarına gizleniyor ya da toprağa gömülüyordu; sokaklarda ya da tezgâh altından, Türk pop müziği kapaklarıyla gizlenerek satılıyordu.”
Kaset, Kürt kimliğinin kültürel yeniden üretimi için temel bir araçtır
Stüdyo Ses başlangıçta yerel müzisyenlerin ilk kayıtlarını yaptığı bir stüdyo olarak kurulmuştu. Daha sonra kaset satışı da yapılmaya başlandı. 1980’de Ofis’ten Mardin Kapı’ya, eski şehir merkezine taşındı; ardından bugünkü konumuna, Malik Ahmet Caddesi yakınlarına yerleşti. Bu süreçte kayıt faaliyetlerini bırakmış, ağırlıklı olarak kaset satışına yönelmişti; yanında bir miktar plak ve CD de satılıyordu. “Bizim müşterilerimiz ve benim için bu bir nostalji,” der. Müşterilerinin çoğu, kasetlerle büyüyen, sonra CD’ye ve dijital platformlara geçen ancak yeniden fiziksel formatlara yönelen kişilerden oluşuyor. Diğer bir grup ise öğrenciler; bu ortamı hiç deneyimlememiş ama filmlerden ya da anlatılardan görüp merak eden gençler.
Kasetler bir zamanlar ucuz ve erişilebilir bir medyaydı, ancak artık değil. Her biri yaklaşık 400 TL (yaklaşık 8 euro) civarında. Bu hâlâ, fiyatı kolayca bunun iki ila dört katına çıkabilen plaklardan daha ucuz. Dükkândan küçük bir kaset yığınıyla ayrılıyoruz—Ayşe Şan, Ciwan Haco, Koma Amed, Rojin, Çar Newa ve daha fazlası… Onlarca yıllık hafızayı taşıyan küçük plastik kutular.
