Endonezya'da yaklaşık 30 yıl süren silahlı çatışmanın sona erdirilmesinde önemli rol oynayan eski Cumhurbaşkanı Yardımcısı Jusuf Kalla, Kürt meselesinin çözümüne ilişkin deneyimini paylaşmak üzere Ankara'ya geldi. 8-9 Kasım 2026 tarihlerinde düzenlenen uluslararası konferansa katılan Kalla, Endonezya hükümeti ile Açe Özgürlük Hareketi (GAM) arasında 2005 yılında imzalanan Helsinki Barış Anlaşması'nın hazırlanmasında üstlendiği rolle yeniden gündeme geldi. Türkiye'ye gelmeden önce yaptığı açıklamada, kendisinden Kürt meselesine ve Ortadoğu'daki krizlere ilişkin görüş ve önerilerini paylaşmasının istendiğini belirten Kalla, Ankara'daki toplantıda da Açe deneyimini anlattı.
Endonezya'nın 10. ve 12. cumhurbaşkanı yardımcısı olarak iki ayrı dönemde görev yapan Kalla, yalnızca Açe'deki barış görüşmeleriyle değil, ülkesindeki farklı toplumsal ve siyasi çatışmaların çözümüne yönelik girişimleriyle de tanınıyor. 2004-2009 yılları arasında Cumhurbaşkanı Susilo Bambang Yudhoyono'nun yardımcılığını yapan Kalla, 2014-2019 döneminde de aynı görevi üstlendi. Siyasi kariyerinin öncesinde aile şirketinde yöneticilik yapan, daha sonra Endonezya siyasetinin etkili isimlerinden biri haline gelen Kalla, özellikle 2004'te başlayan Açe müzakerelerinde hükümet adına yürüttüğü doğrudan temaslarla öne çıktı.
Kalla'nın Ankara ziyareti, Açe'de bağımsızlık talebiyle yürütülen silahlı mücadelenin nasıl sona erdirildiği sorusunu yeniden gündeme taşıdı. 1976'da başlayan çatışma, 15 Ağustos 2005'te Finlandiya'nın başkenti Helsinki'de imzalanan anlaşmayla yeni bir döneme girdi. Anlaşma yalnızca silahların bırakılmasını değil, eski savaşçıların affedilmesini, yerel siyasi partilerin kurulmasını, Açe'nin yönetim yetkilerinin genişletilmesini ve çatışma sonrasında toplumsal hayata dönüşü de kapsıyordu. Kalla, bu sürecin hükümet tarafındaki en önemli siyasi aktörlerinden biriydi.
Ankara'ya hangi gündemle geldi?
Jusuf Kalla, 7 Kasım 2026'da Endonezya'dan Türkiye'ye hareket ederken yaptığı açıklamada, Ankara'da Kürt meselesi ve Ortadoğu'daki krizlerin ele alınacağı uluslararası bir foruma katılacağını duyurdu. Kalla, kendisinden özellikle Türkiye'deki Kürt meselesinin çözümüne ilişkin görüş ve öneriler sunmasının istendiğini belirtti. Ziyaretin gündeminde yalnızca Türkiye değil, Ortadoğu'daki farklı çatışmalar ve bölgesel istikrar arayışları da bulunuyordu.
Kalla'nın katıldığı konferans, "In Search of a New Regional Social Contract in the Middle East" (Ortadoğu'da Yeni Bir Bölgesel Toplumsal Sözleşme Arayışı) başlığını taşıyordu. 8-9 Kasım tarihlerinde Ankara'da gerçekleştirilen toplantı, Ortadoğu Araştırmaları Merkezi (ORSAM) ile Oxford Üniversitesi Global History Center bünyesindeki Global Orders Programme tarafından düzenlendi. Konferansta bölgesel çatışmalar, Kürtlerin Ortadoğu'daki konumu, devletlerle Kürtler arasındaki ilişkiler, silahsızlanma ve çatışma sonrasında kurulabilecek siyasi düzen tartışıldı.
Kalla, toplantının Türkiye'deki Kürt meselesi ve çatışma çözümü deneyimlerine ayrılan oturumunda konuştu. Oturumda Milli İstihbarat Akademisi Başkanı Prof. Dr. Talha Köse ve Güney Afrika'nın anayasal müzakere süreçlerinde görev almış eski milletvekili ve barış süreci danışmanı Mohammed Bhabha da yer aldı. Oturumun moderatörlüğünü ORSAM Başkanı Dr. Kadir Temiz üstlendi.
Kalla'nın konferansa davet edilmesinin arkasında, Endonezya'da hükümet ile bağımsızlık isteyen GAM arasında yürütülen müzakerelerdeki rolü bulunuyor. Yaklaşık 30 yıl süren çatışmanın ardından imzalanan Helsinki Anlaşması, silahlı bir hareketin siyasi mücadeleye geçişi, eski savaşçıların topluma katılması ve merkezi yönetim ile bölgesel yönetim arasındaki ilişkilerin yeniden düzenlenmesi açısından önemli bir örnek olarak değerlendiriliyor.
Kalla, Ankara'da Açe deneyiminden hareketle müzakerenin, karşılıklı güvenin ve çatışma sonrasında toplumsal yaşama dönüşün önemine dikkat çekti. Eski savaşçıların hayatlarına yeniden başlayabilmeleri için af ve güvenlik garantilerinin gerekliliğini vurguladı. Ancak bu ziyaret, Türkiye'de yürütülen sürecin resmî arabuluculuğunu üstlendiği anlamına gelmiyor. Kalla, uluslararası konferansa davet edilen ve geçmişteki barış deneyimini paylaşan bir siyasetçi olarak Ankara'da bulunuyor.
İş dünyasından Endonezya siyasetinin merkezine
Jusuf Kalla, 15 Mayıs 1942'de Endonezya'nın Güney Sulawesi eyaletindeki Watampone kentinde doğdu. Bugünkü siyasi kimliğinin şekillenmesinde ailesinin ticari geçmişi önemli yer tuttu. Ülkenin tanınmış iş insanlarından Hadji Kalla'nın oğlu olan Kalla, Hasanuddin Üniversitesi Ekonomi Fakültesi'nden 1967 yılında mezun oldu. Üniversite eğitiminin ardından aile şirketinde çalışmaya başladı ve zamanla şirketin yönetimini üstlendi.
Kalla, 1980'li yıllardan itibaren aile şirketinin faaliyet alanlarını genişletti. İthalat ve ihracatla başlayan ticari faaliyetler otomotiv, inşaat, taşımacılık, enerji, gayrimenkul ve farklı sektörlere yayıldı. 1986'da şirket yönetimini devralan Kalla, iş dünyasındaki konumunu güçlendirirken siyasetle de yakından ilgilendi. Bu dönemde Güney Sulawesi'deki yerel siyasi yapılarda görev aldı; Endonezya siyasetinin önemli partilerinden Golkar ile ilişkisini geliştirdi.
Kalla'nın siyasi kariyeri, 1990'ların sonundaki yönetim değişikliğiyle birlikte ulusal ölçekte yükseldi. 1999 yılında Cumhurbaşkanı Abdurrahman Wahid tarafından Sanayi ve Ticaret Bakanı olarak görevlendirildi. Aynı dönemde ülkenin lojistik kurumlarından Bulog'un başkanlığını da yürüttü. 2001-2004 yılları arasında ise Cumhurbaşkanı Megawati Sukarnoputri döneminde Halk Refahından Sorumlu Koordinatör Bakan olarak görev yaptı.
Bu bakanlık dönemi, Kalla'nın yalnızca ekonomik ve idari konularla değil, Endonezya'daki toplumsal çatışmalarla da ilgilenmeye başladığı yıllardı. Ülkenin farklı bölgelerinde Müslümanlar ile Hristiyanlar arasında yaşanan şiddet olaylarının sona erdirilmesine yönelik girişimlerde bulundu. Özellikle Maluku Adaları ve Orta Sulawesi'deki Poso bölgesinde yürütülen barış çabalarında rol aldı. Bu deneyimler, Kalla'nın çatışmaların çözümünde doğrudan temas ve siyasi uzlaşma yöntemlerine yönelmesinde etkili oldu.
2004 yılında Susilo Bambang Yudhoyono ile birlikte cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanan Kalla, 20 Ekim 2004'te cumhurbaşkanı yardımcılığı görevine başladı. Endonezya'nın doğrudan halk oyuyla belirlenen cumhurbaşkanlığı sisteminde Yudhoyono'nun yardımcısı olarak görev yaptığı ilk dönemde, hükümetin ekonomi ve iç siyaset gündeminde etkili isimlerden biri oldu. Aynı dönemde Golkar Partisi'nin genel başkanlığını da üstlendi.
Kalla'nın uluslararası alanda tanınmasını sağlayan en önemli gelişme ise Açe'de yıllardır devam eden silahlı çatışmanın sona erdirilmesi için yürüttüğü müzakereler oldu. 2004'te göreve geldiğinde Açe'de çatışma devam ediyordu. Kalla, hükümetin sorunu yalnızca askerî yöntemlerle çözmeye çalışmasının yeterli olmayacağını savunarak GAM yöneticileriyle doğrudan temas kurulması için girişimlerde bulundu.
2009'da cumhurbaşkanı yardımcılığı görevinden ayrılan Kalla, 2014 yılında yeniden aynı makama seçildi. Bu kez Cumhurbaşkanı Joko Widodo'nun yardımcısı olarak 2014-2019 yılları arasında görev yaptı. İki ayrı cumhurbaşkanlığı döneminde ülkenin yönetiminde yer alan Kalla, Endonezya'nın yakın siyasi tarihinde uzun süre etkili olmuş isimlerden biri.
30 yıllık Açe çatışması nasıl sona erdi?
Endonezya'nın Sumatra Adası'nın kuzeyinde bulunan Açe, ülkenin tarihsel ve kültürel açıdan kendine özgü bölgelerinden biri. Güçlü bir yerel kimliğe sahip olan Açe, aynı zamanda önemli petrol ve doğal gaz kaynaklarını barındırıyor. Bölgenin merkezi yönetimle ilişkileri, Endonezya'nın bağımsızlığından itibaren siyasi tartışmaların konusu oldu.
4 Aralık 1976'da Hasan di Tiro öncülüğünde kurulan Açe Özgürlük Hareketi (GAM), Endonezya'dan bağımsızlık talebiyle silahlı mücadele başlattı. GAM, Açe'nin tarihsel olarak ayrı bir siyasi kimliğe sahip olduğunu savunuyor ve Endonezya yönetiminin bölgedeki hâkimiyetine karşı çıkıyordu. Hareketin talepleri, zaman içinde yalnızca bağımsızlık meselesiyle sınırlı kalmadı. Doğal kaynaklardan elde edilen gelirlerin paylaşımı, yerel halkın ekonomik koşulları, siyasi temsil ve merkezi yönetimin güvenlik politikaları da çatışmanın temel başlıkları arasına girdi.
Açe, Endonezya'nın önemli doğal gaz üretim merkezlerinden biriydi. Özellikle Kuzey Açe'deki büyük enerji yatırımları, bölgenin ekonomik önemini artırmıştı. Ancak yerel halkın kaynak gelirlerinden yeterince yararlanamadığı yönündeki itirazlar, merkezi yönetimle yaşanan gerilimi büyüttü. Güvenlik güçlerinin operasyonları ve sivillere yönelik hak ihlalleri de bağımsızlık hareketine verilen desteğin artmasında etkili oldu.
1989 yılında Açe'nin askerî operasyon bölgesi ilan edilmesiyle çatışma daha da ağırlaştı. Güvenlik güçlerinin operasyonları, zorla kaybetmeler, işkence ve sivillere yönelik ihlallerle ilgili iddialar bölgedeki toplumsal yarılmayı derinleştirdi. 1998'de Suharto yönetiminin sona ermesiyle Endonezya'da siyasi ortam değişti. Yeni dönemde Açe'deki askerî uygulamalar tartışmaya açıldı ve bölgenin geleceğine ilişkin siyasi çözüm arayışları gündeme geldi. Ancak yönetim değişikliği çatışmayı sona erdirmedi.
2000'li yılların başında hükümet ile GAM arasında çeşitli ateşkes ve müzakere girişimleri yapıldı. 2002'de imzalanan Çatışmaların Durdurulması Anlaşması kısa süreli bir umut yarattı. Fakat taraflar arasındaki güvensizlik, sahadaki şiddet ve anlaşmanın uygulanmasına ilişkin anlaşmazlıklar nedeniyle süreç başarısız oldu. 2003 yılında Endonezya hükümeti Açe'de yeniden geniş çaplı askerî operasyon başlattı.
Bu başarısız müzakere deneyimlerinin ardından 2004 yılında göreve gelen Yudhoyono-Kalla yönetimi farklı bir yol izlemeye yöneldi. Kalla, GAM'ın yalnızca askerî yöntemlerle etkisiz hale getirilmesinin çatışmayı sona erdirmeyeceğini düşünüyordu. Sorunun çözümü için hareketin liderliğiyle doğrudan görüşülmesi gerektiğini savunuyordu.
26 Aralık 2004'te Hint Okyanusu'nda meydana gelen büyük deprem ve tsunami, Açe'yi ağır biçimde etkiledi. Bölge büyük bir yıkıma uğradı; çok sayıda yerleşim yeri zarar gördü ve yüz binlerce insan yerinden edildi. Açe'de yaklaşık 170 bin kişinin hayatını kaybettiği tahmin ediliyor. Felaketin ardından bölgenin yeniden inşası ve insani yardımın ulaştırılması, çatışmanın sona erdirilmesi ihtiyacını daha da görünür hale getirdi.
Tsunami, barışın tek nedeni değildi; ancak tarafların müzakereye yeniden yönelmesini sağlayan koşulları güçlendirdi. Kalla, bu dönemde GAM'ın sürgündeki liderleriyle ve sahadaki temsilcileriyle temas kurulması için girişimlerde bulundu. Avrupa'daki diplomatik çevrelerin yardımıyla görüşme zemini oluşturuldu. Kalla'nın daha sonra verdiği söyleşilerde anlattığına göre, GAM lideri Malik Mahmud ile doğrudan temas kurmak için daha önce de girişimlerde bulunmuş, ancak sonuç alamamıştı. Tsunaminin ardından müzakereler için yeni bir fırsat doğdu.
Görüşmelerin kolaylaştırıcılığını eski Finlandiya Cumhurbaşkanı Martti Ahtisaari'nin başkanlığını yaptığı Crisis Management Initiative (CMI) üstlendi. Taraflar, Finlandiya'nın başkenti Helsinki'de bir araya geldi. Endonezya hükümeti adına yürütülen temaslarda Kalla'nın yanı sıra dönemin Adalet ve İnsan Hakları Bakanı Hamid Awaluddin de önemli rol oynadı. GAM tarafında ise Malik Mahmud ve hareketin diğer temsilcileri müzakerelere katıldı.
15 Ağustos 2005'te Endonezya hükümeti ile GAM arasında Helsinki Mutabakatı imzalandı. Yaklaşık 30 yıllık çatışmayı sona erdiren anlaşma, Endonezya'nın toprak bütünlüğü içinde Açe'ye geniş kapsamlı bir özerklik tanınmasını ve GAM'ın silahlı mücadeleyi bırakmasını öngörüyordu. Anlaşma hükümet adına Hamid Awaluddin, GAM adına Malik Mahmud tarafından imzalandı. Kalla ise müzakerelerin başlaması ve siyasi uzlaşmanın sağlanmasındaki rolüyle sürecin kilit aktörlerinden biri olarak öne çıktı.
Helsinki Anlaşması'ndan geriye ne kaldı?
Helsinki Mutabakatı'nın en önemli özelliklerinden biri, yalnızca silah bırakma ve ateşkes hükümlerinden oluşmamasıydı. Anlaşma, Açe'nin siyasi statüsünü, merkezi yönetimle ilişkilerini, ekonomik kaynakların paylaşımını, insan haklarını ve eski savaşçıların geleceğini düzenleyen kapsamlı hükümler içeriyordu.
Anlaşmaya göre GAM silahlı kanadını dağıtacak ve silahlarını teslim edecekti. Endonezya hükümeti ise Açe'de bulunan ve bölgenin yerel güvenlik yapısının dışında görevlendirilen askerî ve polis güçlerini geri çekecekti. Silahsızlanma ve askerî güçlerin yeniden düzenlenmesi belirli bir takvime bağlandı. Böylece çatışmanın taraflarının yükümlülükleri karşılıklı olarak tanımlandı.
Anlaşmanın önemli başlıklarından biri de af düzenlemesiydi. GAM üyelerine, çatışmayla bağlantılı eylemleri nedeniyle hukuki ve siyasi hayata dönüş imkânı sağlayacak af tanındı. Siyasi tutukluların serbest bırakılması ve eski savaşçıların toplumsal yaşama katılması da sürecin temel unsurları arasındaydı. Bu düzenleme, silah bırakan kişilerin yeniden çatışmaya yönelmesini önlemek ve sivil hayata geçişlerini kolaylaştırmak açısından önemliydi.
Helsinki Mutabakatı, Açe'de yerel siyasi partilerin kurulmasının da önünü açtı. Daha önce bağımsızlık talebiyle silahlı mücadele yürüten GAM üyeleri, anlaşmanın ardından yerel siyaset içinde örgütlenme ve seçimlere katılma imkânı elde etti. 2006 yılında yapılan yerel seçimlerde eski GAM kadrolarından bazıları siyasi görevler üstlendi. 2007'de kurulan Açe Partisi, bu dönüşümün en görünür örneklerinden biri oldu.
Anlaşma, Açe'nin yerel yönetim yetkilerinin genişletilmesini ve bölgenin ekonomik kaynaklarından daha fazla pay almasını da öngörüyordu. Özel özerklik düzenlemeleriyle Açe yönetiminin yerel konulardaki yetkileri artırıldı. Böylece bağımsızlık talebi yerine Endonezya sınırları içinde daha geniş siyasi ve idari yetkilere sahip bir bölgesel yönetim modeli oluşturuldu.
Anlaşmanın uygulanmasını denetlemek üzere Avrupa Birliği ve ASEAN ülkelerinin katılımıyla Açe İzleme Misyonu (AMM) kuruldu. 15 Eylül 2005'te faaliyete başlayan misyon, GAM'ın silahsızlanmasını, askerî güçlerin yeniden konumlandırılmasını, eski savaşçıların topluma katılmasını ve anlaşmanın diğer hükümlerinin uygulanmasını izledi. Bu uluslararası mekanizma, taraflar arasındaki güvensizliğin azaltılmasına ve anlaşmanın sahada uygulanmasına katkı sundu.
Açe'de barış sürecinin ardından eski GAM üyelerinin önemli bir bölümü yerel siyasi kurumlarda yer aldı. Hareketin bazı eski yöneticileri seçimlere katıldı, yerel yönetimlerde görev üstlendi. Silahlı mücadeleden siyasi rekabete geçiş, anlaşmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri oldu. Bununla birlikte Açe'de barışın sağlanması bütün sorunların ortadan kalktığı anlamına gelmedi. Savaşın yarattığı toplumsal ve ekonomik sorunlar, eski savaşçıların istihdamı, insan hakları ihlalleri ve yerel yönetimin işleyişi gibi konular sonraki yıllarda da tartışılmaya devam etti.
Kalla'nın Ankara'ya taşıdığı deneyim, bu nedenle yalnızca bir silahsızlanma örneği olarak ele alınmıyor. Açe'de çatışmanın sona ermesi; siyasi irade, doğrudan müzakere, karşılıklı tavizler, af, yerel siyasi katılım, ekonomik düzenlemeler ve anlaşmanın uygulanmasını izleyen mekanizmaların bir araya gelmesiyle mümkün oldu.
Açe ile Türkiye'deki Kürt meselesi tarihsel, siyasi ve hukuki açıdan farklılıklar taşıyor. Bu nedenle Helsinki Anlaşması'nın Türkiye'ye doğrudan uygulanabilecek bir model olarak görülmesi mümkün değil. Ancak silahlı çatışmanın sona erdirilmesi, siyasi katılımın önünün açılması, eski savaşçıların toplumsal yaşama dönüşü ve kalıcı barışın kurumsal güvencelerle desteklenmesi gibi başlıklar iki deneyim arasında karşılaştırma yapılmasına imkân veriyor.
Jusuf Kalla'nın Ankara ziyareti de bu tarihsel deneyimin Türkiye'deki güncel tartışmalarla birlikte ele alınması açısından önem taşıyor. Yaklaşık 30 yıl süren Açe çatışmasının sona erdirilmesinde hükümet adına doğrudan temas yürüten Kalla, bugün Kürt meselesinin çözümüne ilişkin görüşlerini paylaşmak üzere Ankara'daydı. Onun siyasi geçmişini önemli kılan ise yalnızca iki dönem cumhurbaşkanı yardımcılığı yapmış olması değil, Endonezya'da silahlı mücadeleden siyasi katılıma uzanan sürecin kurulmasında üstlendiği roldü.
